Баланың қылмысы, ананың көз жасы
Кел, замандас, сырласайық
Бүгінгі өркенді өміріміздің биігіне көз салайық та, өз өремізді өлшеп көрейік: өз-өзімізге есеп берейік. Жүктелген міндеттің бәрін түгел атқарып жүрміз бе? Міндетті түсіну бір басқа, ал оны түсінгендей орындау бір басқа.
Біздің тұлғамыз ажарлап айтқан сөзімізден ғана емес, ең алдымен адамгершілік биігімізден көрінеді. Отанға шексіз берілу, қоғам игілігін сақтауға қамқор болу, қоғам мүддесіне нұқсан келтіруге мүлде төзбеу, жолдастық пен ұжымдық жауапкершілік, бір-бірімізді сыйлау, адалдық, қарапайымдылық, моральдық тазалық, отбасындағы татулық, әділетсіздікке және арамтамақтыққа аяусыз қарсы тұру, халықтар достығын көздің қарашығындай сақтау, Отан жауларына мейірімсіз болу, бүкіл әлем еңбекшілерін құрметтеу рухында өзгені де, өзіңді де тәрбиелеу — міне, осының бәрі адамдықтың өлшемі.
Ар мен адалдық — өмір заңы
Қарт ана Надежда Григорьевна Заглада бір жылдары ар туралы, адалдық туралы әңгіме көтерген еді. Неге ол тебіренді, неге халық оның пікірін қолдады? Өйткені ар — адамның ең ардақты қасиеті.
Біздің ісіміздің ұлылығы да осында: адам арын азат еттік, оны адамгершілік өлшемі дәрежесіне көтердік, арды ардақ тұтамыз. Адалдық — өмір заңы. Адал еңбек пен адал өмір — парасатты қоғамның айқын белгісі. Адалдық бар жерде биік мұрат бар. Сол мұратты қастерлеу өміріңе нұр құяды, мәнсіз күн кешуге жібермейді.
Үш оқиға, үш кездесудің сабағы
Адамгершілік пен мұрат жайлы сырласуымызды толықтыру үшін өмірден алынған үш оқиғаны ортаға салайық.
1) Әрқашан сапта
Күрескер рухтың өлмейтінін дәлелдейтін кездесу
Бұл адаммен кездесуге әрдайым құмармын. Әңгімесін тыңдасаң, бойыңа жігер құйылғандай болады: ол сені тек кешегі жалынды күндерге алып кетпейді, бүгінгі күреске қалай араласуды да үйреткендей әсер қалдырады.
Алғаш оны елуінші жылдары жастардың үлкен жиынында көрдім. Елеусіз ғана, қарапайым қартты бір әйел жетектеп әкеліп, алдыңғы қатарға отырғызды. Қолында таяғы бар. Ол айтылған әр сөзді қалт жібермей, мінбе жаққа ұдайы құлағын тосып, құныға тыңдап отырды. Бір мезетте-ақ ішіндегі бір қуат оянғандай, жүзі түлеп, разылықпен басын изей берді.
Сосын ол мінбеге көтерілді. Еш жазбасыз сөйледі: алғаш аздап жөткірініп алып, артынан ойды төгілтіп жіберді. Зал сілтідей тынды. Біз қарт адам сөйлеп тұрғанын ұмытып, жиырмасыншы жылдардың жалынды жастарын көргендей болдық.
Ол шешен Ғани Мұратбаев туралы көп айтты: ғаламат қабілет, адамдық асқан қасиет, таусылмас жалын, өмірдің өзі тудырған перзент туралы жүрек тербетер әңгіме өрілді. Өзін ғана: «Біздер — Ғанидың шәкіртіміз» деп таныстырды. Бірақ оның қандай шәкірт екені, бойына не дарығаны бірден-ақ аңғарылатын.
Өткен жылдың Бірінші мамыры алдында онымен қайта жүздестім. Ол жұмыс үстінде екен: «Қыран қанаты қатаярда» атты кітабын жазып жатыр. Алғашқы тараулардан Ораз Жандосовтың, Тоқаш Бокиннің, Павел Виноградовтың жастық шағын, Бекболат көтерілісінің көркем бейнесіне бастайтын тың штрихтерді көрдім. Бұл — соңғы жылдардағы алтыншы кітабы.
Ең әсерлісі — оның еңбекке қалай жегілгені. Қос жанары көптен бері көрмейді. Бірақ жүрек жанары сөнбеген. Ойына келгенді мектептегі қызына жаздырып алады, қайта оқытып, ойымен редакциялайды. Архив дерегі керек болса, бәрін тоқтатып, қажетті жерге барады: біреу оқып береді, ол зердесіне тоқиды. Бұл — еңбек пен ерік-жігердің ғажайып үлгісі.
Өмір жолының бір үзігі
Азамат соғысы кезіндегі Ферғана майданының жауынгері, Үзгент гарнизонының комиссары, Үзгент аудандық ревкомының төрағасы, Жетісу губерниялық комсомол комитетінің хатшысы, Түркістан комсомол ОК-нің хатшысы, Алматы, Қарағанды қалалық партия комитеттерінің бірінші хатшысы, Қостанай облыстық партия комитетінің екінші хатшысы, Қызылорда облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы…
Бұл кім дейсің ғой? Бұл — Құсайынбек Әміров. Құсекең — паспорттағы жасы 67-де болғанымен, рухы жас. Ол әлі де партияның саптағы жауынгері: қаламымен де, жүрегіндегі жалынымен де қатарда.
2) Баланың қылмысы, ананың көз жасы
Ұсақ қылмыстың қоғамға да, үйге де түсіретін салмағы
Елестетіп көр: балаң аяқ астынан ауырып қалды. Мезгілсіз уақыт. Үйде де, көршіде де телефон жоқ. Жедел жәрдем шақыру үшін телефон-автоматқа жүгірдің — істемейді. Екінші көшеге жеттің — тағы үнсіз. Осындай жағдай бірнеше рет қайталанса, адамның күйін сөзбен жеткізу қиын: әлгі «тілсіз» телефонға да ашуланасың, жөндеушілерді де кінәлайсың.
Бірақ кінә әрдайым техникалық ақауда ғана ма?
Сот залында өрімдей үш жас отыр. Бастарын көтеріп жұртқа қарауға именеді. Артында мылтық асынған күзетшілер. Үлкен іс папкасында — төрт темір бұрауыш. Бейбіт құрал. Бірақ ол жолы бейбіт мақсатқа емес, қылмысқа жұмсалған.
Судья сұрайды: дұрыс аты-жөні? Үшеуі де жауап береді: Фролов Евгений Сергеевич, Картунов Алексей Николаевич, Калюгов Владимир Александрович. Туған жылдары — 1943. Соғыс кезі. Ол кезде кім жаңа туған сәбиінің бір күні сот алдында отырарын ойлады дейсің?
Аналар жылайды. Бірі: «Үйдегі жалғыз жұмыс істейтін мен едім, алыстап жүргенін аңдамаппын…» дейді. Екіншісі күйінеді: баласын қорғай да, ақтай да алмайды. Үшіншісінің әкесі өз қатесін мойындайды: «Бала тәрбиесіне мән бермеппін…»
Алты айдан астам уақыт ішінде олар 212 рет телефон-автоматтарды бұзған. Кей жердегі телефондар 7–8, тіпті 13 ретке дейін істен шыққан. Бұл — тек «темірді» сындыру емес. Әр бұзылған аппарат — біреудің шақыра алмай қалған жедел жәрдемі, біреудің өрттің алдын ала алмай қалған сәті, біреудің уақытында хабар жеткізе алмай қалған үміті.
Редакторлық түйін
Жаман әдет мысқалдап кіріп, бойды алады. Оны біреу көрмеуі мүмкін емес: ата-ана да, дос та байқайды. Сол тұстағы үнсіздік — кейін үлкен қасіретке айналатын қателік.
Отанның рухани тазалығы үшін күрес — ортақ мұрат. Сен өзің үшін ғана емес, замандасың үшін де жауап бересің.
3) Жан азығы жадау болмасын
Рухани аштықтың ең қауіпті түрі — білімсіздік
Бір жігіт әлі күнге көз алдымда. Сұңғақ бойлы, сымбатты. Үстіндегі сұр костюмі, галстугі, көйлек киісі — бүгінгі мәдениетті жастан кем емес. Сөзі де салмақты.
Сұрақ
— Жасың нешеде?
Жауап
— Биыл жиырма жетіге шықтым.
Сұрақ
— Қой баққаныңa көп болды ма?
Жауап
— Төрт-бес жыл.
Ол өз кәсібін егжей-тегжейлі біледі: «қалай жаясың, қалай семіртесің?» десең, сөз тиегі ағытылғалы тұр. Отарымда 850 дөнен қой бар дейді — еңбекқор, тиянақты екені көрініп тұр.
Бірақ бір сұраққа келгенде, жігіттің өңі өзгерді.
— Қандай кітап оқисың? Уақыт табыла ма?
Ол қысылып қалды да, ақыры ауыр шындықты айтты: «Мен хат танымаймын. Көйлегім көк, тамағым тоқ болғанмен, жаным жүдеу, ішім бітеу.»
Жиырма жетідегі жігіттің сауатсыздығы — рухани мүгедектікпен тең. Өз құрбылары газет оқып, кітап оқып, білім қазынасынан нәр алып жүргенде, оның жан дүниесі ашықпай тұрсын ба?
Оның тағдыры күрделі екен: оқитын шағында елден жырақ қалып, қараңғы орта ықпалымен Қытайға көшіп кетіпті. Елге оралғанда қатарластарының білімін көріп, өкінгеннен өзін-өзі жегідей жеген.
Ал енді басқа бір шындық бар: барлық мүмкіндік бола тұра оқудың қадірін түсінбей, мектепті тастап, институттан қашатындар да кездеседі. Бүгінгі «елтең-селтеңге» қызығып, ертеңін ойламайды. Бұл — өзіне де, қоғамға да жасалған қиянат.
Негізгі ой
Білім адамгершілікті байытады, рухани азықты молайтады. Бүгінде талай тетік білімге келіп тіреледі. Болашақ — саналы, білімді қоғам.
Замандас, білімге ұмтылу — биік мұраттың бірі. Сан ғасырдың сырын ұғып, өз ғасырыңа өрнек салу үшін білім керек. Отан жасаған жағдай мен қамқорлықты пайдаланып қал: саған өріс кең. Жарқын болашаққа саяз санамен бара алмайсың.
Сыр түйіні
Жаның жадау болмасын десең, мұратыңа білімің, біліміңе мұратың сай болсын. Күрескерлік, адалдық, білімділік — саған мәңгі серік болсын.
Күрескерлік
Кемшілікке төзбеу, ортаңның тазалығы үшін әрекет ету.
Адалдық
Арды сақтау, адал еңбек пен адал өмірді өлшем ету.
Білім
Рухани азықты молайтып, болашаққа қанат бітіру.
Сонда сен қоғамның толыққанды мүшесісің. Сонда сен Отаныңның абыройлы, мәртебелі азаматы бола аласың.