Мылтығың қайда
Алғашқы жылдағы бір сабақ
Бұл — мектепте мұғалім болып істеген алғашқы жылым еді. Бір күні мектептің тәрбие ісі жөніндегі орынбасары: «Жүр, екеуміз класта өтетін кездесуге барып, қатысып қайтайық», — деді.
Ол кісі жасы үлкен, тәжірибелі еді. Мен оқушы болып жүргенде де осы бағытқа жауапты болатын. Жолай: «Енді осындай іс-шаралардан қалма, араласып жүр», — деп ескертті.
Кездесудің мәні және уақыттың өзгерісі
Кездесу соғысқа қатысқан адамдармен өтпек еді. Мұндай сыныптан тыс іс-шараларды тәрбие ісі жөніндегі орынбасар жоспарлап, сынып жетекшілеріне тапсырма беретін, өзі де қатысып отыратын.
Ол кезде соғыс көрген кісілер бұрынғыдай көп емес — саусақпен санарлық болып қалған еді. Қазір олардың бәрі де өмірден өтті. Оның үстіне дәл сол жылдары бұл тақырып та қоғамда бұрынғыдай кең қозғалмай, маңызы бәсеңдей бастағандай көрінетін.
Сол көңіл күйдің әсері шығар, кейінірек мен осы тақырыпқа арнап өлең жаздым. Ән айтуға бейімі бар шәкірт қызға ол өлеңді бұрыннан белгілі бір патриоттық әуенге салып орындауды ұсындым.
Ауылымызда бір сазгер жігіт бар еді, Мәдениет үйін басқаратын. Ол өлеңді шәкірт қыздың қолынан көріп: «Мұны мен әнге айналдырайын», — деді.
Бұрынғы жұмыс
Ол жігіт бұған дейін менің өлеңіме «Қожабақы мектебінің вальсі» әнін шығарған болатын.
Жаңа ән
Көп ұзамай «Қожабақы боздақтары» атты ән де дүниеге келді.
Сыныптағы екі қарт
Біз кірген сыныпта соғысқа қатысқан екі қария отыр екен. Тәрбие ісі жөніндегі орынбасар маған біреуін көрсетіп:
«Құлағы нашарлау естиді. Контузиядан болған дейді. Көп сұрақ қоя берме. Әйтпесе, нағыз соғыстың мехнатын көрген кісі деп айтады осы қарияны», — деді.
Екінші қария балаларға ұзақ әңгіме айтып берді. Оның дауысы байсалды, ал көзіне үнемі жылы мейірім ұялағандай еді.
Окоптағы оқиға
«Соғыстың алғашқы жылдары еді, — деді ол. — Күні-түні дамыл жоқ, ұйқы жоқ. Әбден қалжырадық. Ұрыстың бір толас сәтінде окоптың қабырғасына арқамды тіреп, қолымдағы мылтығыма басымды сүйеп отырған күйі қалғып кетіппін».
«Бір кезде жамбасыма тиген соққыдан селк етіп оянып кеттім. Қарасам, алдымда командирім тұр, жанында көмекшісі бар. Командирім: «Мылтығың қайда?!» — деп ақырды».
«Жан-жағыма қарадым — мылтығым жоқ. Аз ғана бұрын ғана қолымда еді ғой. Қатты қажығаным сондай, біреу қолымнан алып жатқанын да сезбеппін».
Командирім ашуға булығып: «Сен жаусың! Сен сатқынсың! Мылтығыңды әдейі неміске беріп отырсың! Сол мылтықпен бізді атсын деп, оларға көмектесіп тұрсың!» — деді.
«Мынадай орынсыз айыптауға қарсы айтар сөз таппай қалдым. Ол болса: «Сені жазалау керек! Сатқынның жазасы — өлім! Қазір сені немістің оғына өз қолыммен байлаймын!» — деді».
«Сөйтіп, екі аяғымнан ұстап, тік көтеріп алды да, окоптан серейтіп шығара бастады. Ол кезде неміс окоптан бас қылт етсең, атып түсіретін. Ал мен болсам, тірі нысана болып тұрмын. Сол сәтте адамның ойына «өлдім ғой» дегеннен басқа не келеді?»
«Кенет окоп ішіне сылқ етіп құладым. Бірақ құлаған мен емес екен — командирім екен. Мені көтеріп тұрғанда оның да басы окоптан шығып кетіпті. Неміс жақтан атылған оқ менің екі аяғымның арасынан өтіп, командирдің қақ маңдайына қадалды. Ол сол жерде тіл тартпай кетті».
«Командир құлаған кезде мен де үстіне домалай құладым. Ал көмекшісі өлген командирге бұрылып та қарамады. Барып, тығып қойған жерінен мылтығымды әкеліп берді де, жөніне кетті».
«Сол сәтте Құдайдың барына көзім анық жетті. “Құдай бар. Құдай маған көмектесті”, — дедім».
«Жауынгер адамға мылтығынан айырылып қалуға болмайды. Бірақ өз адамыңның сені немістің оғына байлап бермек болғаны жанға қатты батады екен. Командирім маған қиянат жасамақ болды деп түсіндім. Сол қиянатының жазасын өзі тартты деп ойладым».
Қарттың түйіні
«Содан бері, балаларым, бірде-бір рет Құдайды аузымнан тастамаған адаммын», — деп әңгімесін аяқтады.
Ол кісі соғыстан аман оралып, үбірлі-шүбірлі болып, ұрпағының ұрпағын сүйіп, кейінірек өмірден өтті. Бірақ сол күнгі сынып ішінде оның жүзіндегі жылы мейірім мен сөзінің салмағы ұзаққа дейін көңілде қалып қойды.