Ерте заманда, ешкі құйрығы келте заманда бір байда жүрген қойшы байдан көп жылдар бойы ақы ала алмаған соң және байдың қорлығына шыдай алмай бір түнде еліне қашып кетеді
Қойшы мен шайтандар туралы хикая
Ерте заманда бір байдың қойшысы көп жыл бойы еңбекақысын ала алмай, үстіне көрген қорлығына шыдамай, бір түнде еліне қашып кетеді. Бай іздеткенімен, қойшы табылмайды.
Жол үстіндегі тар үй және «шайтанды» қонақүй
Бірнеше күн жол жүрген қойшы бір ауылдың шетінде тұрған шағын үйге кіріп, қонуға рұқсат сұрайды. Үйде қарт пен кемпір тұрады, тірлігі жұпыны, үйі тар еді.
Қарт күрсініп: «Үйіміз тар. Бұдан бөлек бір кең үйім бар еді, бірақ онда шайтандар бар» — дейді.
Шалдың айтуынша, шайтандар ол үйден қысы-жазы шықпайды: жазда пішенін шауып береді, қыста қарын күрейді, бірақ күн сайын «қызмет тауып бер» деп мазасын алады.
Қойшы тайсалмай: «Ата, сол үйіңізге мен жатайын. Талай рет шайтанмен жолдас болғанмын» — деп, өзі қонақ болуға бел буады. Қарт оны әлгі үйге кіргізеді.
Қойшының айласы: бұйрық, еңбек және тас қақпа
Қойшы төрге жата бергенде-ақ шайтандар қоршап алып: «Қызмет бер, қызмет бер!» — деп маза бермейді.
1-бұйрық
Таң атқанша терезе алдына еңселі үй тұрғызуды, алдына көл жасап, жүзген қаздары, айналасында өскен ағаштары болуын бұйырады.
Нәтиже
Шайтандар түн ортасы болмай-ақ айтқанын орындап тастайды. Бірақ тағы да тыныштық бермейді.
Соңғы айла
Қойшы бәрін жинап: «Қой болып мына пештің ішіне кіріп, тырп етпей жатыңдар» — дейді.
Шайтандар пешке кірген соң қойшы пештің аузын да, төбесін де үлкен таспен мықтап бекітеді. Сыртқа шыға алмай қалған шайтандар: «Тұра тұр бәлем, қой баққаныңда бір кездесерміз» — деп қоқан-лоқы айтады.
Таң атқан соң қойшы қартпен қоштасып, жолға шығады да, бірнеше күннен кейін туған еліне жетеді. Әке-шешесі қуанып, шағын той жасайды.
Кедейлік қысымы және қайта кездескен «қонақтар»
Дегенмен тұрмыс жеңілдемейді. Қойшы сол өңірдегі бір байға жалданып, қыста қойды далаға бағуға келіседі. Еңбекақысына екі қозылы қой, бір қайыс етік, бір шекпен алады.
Бір күні қар астындағы тебінде жайып жүргенде, баяғы пешке қамап кеткен шайтандар келіп, қойшымен амандасады.
Қойшы бір құшақ қамысты алып, өртей бастайды. Шайтандар шошып: «Ойбай, не істеп жатырсың?» — дейді.
Қойшы: «Алтындарыңды тауып бермейді деп, өртейін деп жатырмын» — деп сес көрсетеді.
Зәресі ұшқан шайтандар жалбарынады: «Өлтірме, қазір алтындарымызды әкеліп береміз».
Қойшы отты өшіре қояды. Көп ұзамай шайтандар алтын әкеліп береді. Қойшы алтынды алып, олармен қоштасады.
Алтынның құны: қой, арғымақ, қыз
Қойшы алтынды даладағы иесіз үйге жасырып, байға жұдырықтайын ғана әкеліп көрсетеді. Өмірінде алтын көрмеген бай қызығып: «Алтыңды маған сат» — дейді.
Сауда-саттықтың барысы
Қойшы: «400 қойға аласың» — дейді. Бай келісіп, қойын беріп, алтынды алады.
Екінші күні қойшы одан да көбірек алтын әкеліп көрсетеді. Бай бұл жолы жалғыз арғымағын береді.
Үшінші күні қойшы бір торсық алтын әкеледі. Бай мұны жалғыз қызына сатып алып, қойшыны енші беріп, жеке отау етіп шығарады.
Түйін: өз күнін өзі көру
Қыс өтіп, жаз шыққанда қойшы өзіне тиесілі малын, затын түгелдеп, қалған алтынын да, алтынға алған қойларын да жинап, бөлек үй-жай тігіп, жеке шаруашылық құрады.
Ал бай болса, қорыққанынан қойшыдан сескеніп, іргесін аулақ ұстайды.