Жарқырап бостандықтан сәуле түсті - Жабырқаған халықтың көңілі өсті

Туған өлке және тарихи уақыт

Қазақ халық поэзиясының алыбы атанған Жамбыл Жабаев 1846 жылы қазіргі Жамбыл облысының Шу өзені бойындағы Жамбыл тауының етегінде, Жапа атты қыстауда ақпанның боранды күндерінің бірінде дүниеге келді. Ақынның өзі айтқандай: «Байғара, Жамбыл, Ханда мен туыппын, Жамбыл деп қойылыпты атым сонан».

Бұл — Жетісу өңірі Қоқан хандығына бағынышты болып тұрған, ел басқарудағы әділетсіздік шектен шыққан кезең еді. Бір жағынан патша өкіметінің, екінші жағынан жергілікті билеушілердің мөлшерден тыс алым-салығы қара халықты титықтатты. Осы әлеуметтік ахуал Жамбыл поэзиясына өмірдің «жанды картинасын» шынайы қалпында әкелді.

Алғашқы білім және ақындыққа бетбұрыс

Жамбыл сегіз жасында әкесінің қалауымен ауыл молдасына оқуға барады. Алайда болашақ ақынға ескіше оқу ұнамайды. Ол молданың білім беруден гөрі мал табуды көздегенін өткір сынап, көңіліндегі наланы өлеңге айналдырды.

Осыдан кейін Жамбыл әкесіне молданың оқуына көңілі толмайтынын, «түсіне өлең кіргенін» айтып, домбыраны қолына алып, ақындық жолды біржола таңдайды.

Ақындық орта және Сүйінбай батасы

Жамбыл Шапыраштының Екей руынан шыққан. Бұл ортада ақын-жыраулар көп болғанын «Екейде елу бақсы, сексен ақын» деген жолдар да аңғартады. Осындай рухани орта жас ақынның өнеріне қуат берді.

Жамбыл ХІХ ғасырдағы суырыпсалма импровизаторлық өнердің классигі Сүйінбай Аронұлынан бата алады. Мұхтар Әуезов Сүйінбайды «ақындардың ақыны» деп бағалаған. Сондықтан Жамбыл кейінгі жырларында ұстазына адалдығын үздіксіз білдіріп отырды:

Осылайша ол он бес жасынан-ақ елге «жас ақын», «Жамбыл ақын» ретінде таныла бастайды.

Халық мұңы және әлеуметтік шындық

Жамбылдың алдында «кімнің сөзін сөйлеу керек?» деген замана сауалы тұрды. Ол қалың бұқараның жоғын жоқтап, бай мен манаптардың озбырлығын шеней білді. «Жылқышы», «Сараң бай мен жомарт кедей» сияқты өлеңдерінде бай-кедей арасындағы кереғар тірлікті параллель тәсілмен айқын суреттейді:

Бұл қырынан Жамбыл да Абай тәрізді өз дәуірінің әлеуметтік мәселелерін өткір көтергенін көреміз.

Сезім лирикасы және бейнелі тіл

Ақын өмірінде орны қалған Бұрым қызға арналған өлеңінен оның махаббатының сәтсіздігі де сезіледі. Сонымен бірге бұл жырлардан Жамбылдың бейнелі сөйлеуге бейімділігі анық байқалады: лашын, ақ сұңқар, тұлпар, қорғасын, қаңбақ, құрық, құлын сияқты теңеулер арқылы дерексіз сезімді қазақ ұғымына жақын, нақты образға айналдырады.

1916 жыл: отарлық қысымға қарсылық үні

1916 жылғы қара жұмысқа адам алу туралы патша жарлығына қарсы ұлт-азаттық көтеріліс тұсында Жамбыл «Патша әмірі тарылды», «Зілді бұйрық», «Толғау» секілді шығармаларын жазады. Ол билік басындағылардың патша заңына құлдық ұрып, халықтың ыза-кегін күшейткенін ашық айтты:

Жайылымнан айырылған жұрттың бір бөлігі Қытайға ауа көшті, ел ішінде толқулар күшейді. Осы оқиғалар үшін ақын қысқа мерзімге түрмеге де қамалды.

Кеңестік кезең: жаңа науқандар және халық қуанышы

Кеңес өкіметі орнаған тұста кедейге теңдік, әйелге еркіндік берілгеніне ақын да куә болды. Жамбыл шығармаларында ірі байларды тәркілеу, қосшы ұйымы, шабындық пен егістікті қайта бөлу, кеңес сайлаулары сияқты саяси-мәдени науқандар кең көрініс тапты. Ол халқымен бірге қуанып, бірге шаттанды; «Кедейлерге», «Қазақстан тойына» секілді жырларында көптің үнін сөйлетті.

Фольклорлық арналар: бата, өсиет, арнау, жоқтау

Жамбыл жырларынан фольклорлық жанрлардың тұтас өрімін көреміз: бата, тілек, өсиет, арнау, жоқтау. Ол «жақсы сөз — жарым ырыс» екенін еске салып, батаның қуатын жырға айналдырса, «Өсиет», «Көп қарға тең келмейді бір сұңқарға!» секілді өлеңдерінде адамдық өлшемді биік қояды.

Арнау өлеңдерінің басым бөлігі жекелеген тұлғаларға арналған: Кененге, Ғасем Лахутиға, Калининге, А.Пушкинге, Сүлеймен Стальскийге және басқа да адресаттарға арналған жырлары белгілі. Сонымен қатар әртүрлі мерейтойлар мен қоғамдық жиындарға арналған шашу-арнаулар да мол.

Қайғы жыры: Алғадайға жоқтау

Ұлы Отан соғысы жылдарында баласы Алғадай қаза болғанда, қарт ақын қайғысын өлеңге сыйғызды. «Алғадай туралы», «Сарғайып атқан таң ба екен», «Алатауды айналсам» сияқты шығармалары қазақ поэзиясындағы жоқтау жанрын байытты:

1936 жыл: даңқтың асқақтауы

Қазақстан Жазушыларының І съезінде мүшелікке өткен Жамбыл есімін 1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі бұрынғыдан да әйгіледі. Ол өз заманының перзенті ретінде Қазан төңкерісін еңбекші бұқараға теңдік әкелген тарихи бетбұрыс деп қабылдап, қуанышын жырмен жеткізді. Бұл рух «Туған елім», «Халықтың сәлемі», «Ұлы заң», «Ленин», «Орден алғанда», «Қайта жасардым» секілді шығармаларынан аңғарылады.

Айтыс — суырыпсалмалық шыңы

Ақын мұрасының ең биік белдерінің бірі — айтыстары. Жамбылдың Құлманбет, Досмағанбет, Сарыбас, Майкөт, Бақтыбай, Сары, Бөлтірік, Жүнісбай, Айкүміс, Бөлектің қызы, Шашубаймен айтыстары оның суырыпсалмалық өнерінің кемеліне келгенін көрсетеді.

Айкүміспен айтысы — қыз бен жігіт айтысының көркем үлгісі болса, Құлманбетпен айтысы — қазақ әдебиетіндегі айтыстың таңдаулы нұсқаларының бірі. Құлманбет байлықпен мақтанғанда, Жамбыл адамдық, ерлік, бірлік сияқты құндылықтарды алға шығарып, үстем түседі:

Эпикалық мұра: «Өтеген батыр» және «Сұраншы батыр»

Жамбыл жырларының ішінде эпикалық үлгіде жазылған «Өтеген батыр» және «Сұраншы батыр» дастандарының орны айрықша. Жетісу өңіріне кең тараған Өтеген туралы аңызға ақын жан бітіріп, оны әдеби кеңістікке әкелді. Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған жайма-шуақ өмірді іздеген Өтегеннің бақыт жолындағы сапары халықтың арман-тілегімен астасады.

«Өтеген батыр» дастанында аңыздық сипат басым болса, «Сұраншы батырда» тарихилық үстем. Қоқан хандығына қарсы күресте Жетісудан шыққан Сұраншы Ақынбековтің ерлігі нанымды суреттеледі; қазақ, қырғыз, өзбек еңбекшілерінің ынтымағы арқылы азаттық идеясы айқын көрінеді.

Сонымен бірге «Көрұғлының» Жамбыл жырлаған нұсқасы, «Бақ, дәулет, ақыл» секілді аңыздық сюжеттер де ақын шығармашылығында маңызды орын алады. Ақын аңыз арқылы оқырманды ойға шақырады:

Соғыс жылдары: жырдың майданға аттануы

1941 жылдың басында «Кәрілік» өлеңінде «Босатып буынымның шегелерін, сыпырып тұла бойдан күшімді алды» деп кәрілікке мойынсұна бастаған ақын фашистік Германия Кеңес Одағына тұтқиылдан шабуыл жасағанда қайта серпіліп, қаламын қару етті.

Бұл тұста ол «Ленинградтық өренім!», «Москваға», «Аттан, батыр, ұрпағым», «Кеңес гвардеецтеріне», «Майданға хат», «Отан әмірі», «Алынбас қамал», «Балама хат» сияқты өлеңдерін жауға атылған оқтай жаудырып, жауынгерлер рухын көтерді. Солардың ішінде «Ленинградтық өренім!» ерекше ықпалға ие болды:

Патриоттық рухтағы толғаулары үшін ақынға 1941 жылы Мемлекеттік сыйлық берілді.

Кемел шақ толғаулары және тарихи шежіре

Сексеннен асып, тоқсанға таяған шағында Жамбыл «Мұнша жасқа келгенде, не көріп, не білгеннен бір ауыз сөз айтылмай қалса — үлкен мін ақынға» деп, көрген-білгенін ой қазанында қорытып, өмір туралы толғауларын жазды. «Замана ағымы», «Туған елім», «Менің өмірім» сияқты шығармалары қазақ әдебиетінде айрықша орын алады.

Жүз жыл жасаған ақын ғұмырында қазақ халқының басынан сан алуан ірі тарихи оқиғалар өтті: Қоқан ықпалы, патша отарлығы, қысым мен жұтаң тірлік, кейін Қазан төңкерісімен келген жаңа дәуір. Ол осы тарихи шындықты көркем шындыққа айналдырып, бостандық сәулесін былай бейнеледі:

Жамбыл Жабаев халық поэзиясының алыбы ғана емес, ХХ ғасырдың Гомері атанды. Ол халық поэзиясының қуаты арқылы қазақ халқының сөз өнерін әлемге танытты.