Сәлем айттым бәріңе
Шортанбай — XIX ғасыр әдебиетіндегі ірі тұлға
Шортанбай — XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті тарихынан елеулі орын алатын, өзіндік сөз өрнегі қалыптасқан өнерпаз. Ол туған елінің тарихи тағдырын болжай отырып, халық басына түскен ауыртпалықты көкірегін қарсы айыра жырлаған жырау-ақын болды. Замана құбылыстарының шындығына өз түсінігі тұрғысынан үкім шығарып, іргесі сөгіліп, реңі кетіп бара жатқан қоғамдық құрылыс пен ата-баба салтының жоғын жоқтап, зар шеккен ақ ниетті адал жан ретінде танылды.
Ол терең тебіреніспен туған сырлы толғауларымен бүкіл қазақ жұртына мәлім болды. Сонымен қатар өз дәуіріндегі қоғамдық қайшылықтардың бет пердесін ашып, оған қарсы саяси көзқарасын білдіре алған қайраткерлік қыры да байқалады.
Тегі, туған жері және алғашқы тәлім
Шортанбай Түркістан өңірінде, Қаратауды жайлаған шаруа Қанайдың отбасында дүниеге келген. Жастайынан мұсылманша оқып, замандастары секілді білім алды. Қазақ халқының қасиетті астанасы саналатын Түркістан шаһары мен оның сол кезеңдегі даңқы жас талапқа ерекше әсер еткені анық.
Яссауи кесенесінің аспанмен таласқан зәулім болмысы, көкке самғаған мұнаралары қиялына қанат бітіріп, өнер-білім биігіне ұмтылуға түрткі болған алғашқы тәлім-тәрбие ұясындай ықпал етті. Өзі туған топырағында білім алған зерделі жас өлке мәдениетін игеруге талпынып, парасатты адамдарға жақын жүріп, жақсы ортаға ерте араласты.
Бұхара, Самарқан және діни жолдағы жетілу
Білім мен өнер жолын мақсат еткен жас талап Түркістанмен жалғасып жатқан Бұхара, Самарқан секілді мәдени ошақтармен де танысты. Бұл сапарлар оның діни білімін тереңдетіп, түрлі ілім ордаларын көріп, кемелденуіне ықпал етті.
Мұсылманша оқу нәтижесінде ол ишандық дәрежеге дейін көтерілді. Діни қызмет атқару үшін Түркістаннан Арқаға, Қарқаралыға қарасты Беста жайлаған Жамантай төренің мекеніне қоныс аударуға мәжбүр болды.
Кейін Аюлы–Ақсу бойын қоныстанған Жанғұтты бидің қарамағында шағын мешіт салдырып, медресе ашады. Өмірінің соңына дейін осы бидің төңірегінде ғұмыр кешкені айтылады.
Арқа ортасы және ақындыққа бетбұрыс
Ер жетіп, еңбегін еркін арнауға бекінген Шортанбай жаңа ортаға — Арқа өңіріне келді. Мұнда адамдардың көбі сөзге жүйрік, сауықшыл, әнші-жыршы, өлеңші болатын. Бұл өлкеде Ақан мен Біржанның, Мәди мен Ыбырайдың ән-өнерімен ұшыраспау мүмкін емес еді.
Жас ишан үшін мұндай орта тосын өмір көрінісі болды: Орта Азиядағы діни орталықтарда көбіне мешіт пен медресе төңірегіндегі тәртіп басым болса, Арқада халықтық думан мен өнердің қызуы ерекше еді. Сонда да өнерден біржола қол үзу де, дін жолынан бас тарту да қисынсыз болатын. Ол екі жақтың да қадірін сақтап, үлкендерге ықылас танытып, жастарды маңына тарта білді.
Ел ішіндегі той-томалаққа, келін түсіру, қыз ұзату секілді салттық жиындарға қатысып, айтыс пен толғаудың көрігін көрді. Бірте-бірте бойын кернеген ақындық қуат сыртқа шығып, жұрт оны ишаннан гөрі төкпе ақын ретінде тани бастайды.
Түйін: Бір өңір оны тақуа ишан етіп тәрбиелесе, екінші өңір оның ақындық қырын ашты. «Адамды өмір сүрген ортасы тәрбиелейді» деген қағиданың дәлелі ретінде Шортанбайдың өсу, жетілу жолы жиі аталады.
Шығармашылық мұрат және «зар заман» сарыны
Еліне ақын болып танылған Шортанбай халық басына түскен қасіретке күйініп, зарыға, тарыға жыр толғады. Ол өз заманының жалынды ақыны, ақылгөй шешен жырауы ретінде әдебиетке өшпес із қалдырды.
Ақындық дәуірлеген тұс — қазақ елі әлеуметтік дағдарысқа душар болған аса ауыр кезең. Сондықтан оның шығармаларының басты өзегі — заман мен қоғам болмысы, халық тұрмысы, ел өмірі, жер мен қоныс қысымы, отаршылдар мен жергілікті әкімдердің озбырлығы, жаңа қарым-қатынастан туған тонау түрлері, сатқын билеушілер мен бұзақы топтардың әрекеті.
Басылымдары және белгілі шығармалары
Шортанбай шығармалары өткен ғасырдың соңғы ширегінде кейбір жинақтарда баспа бетін көре бастады. 1882 жылдан бастап өлең-толғаулары жинақталып, жеке кітап болып жарық көрді. Жинақтарға «Тар заман», «Опасыз жалған», «Байдың құдай атқаны», «Атамыз Адам пайғамбар», «Өсиет-насиқат сөздер», «Айттым сәлем», «Асан қожа» және басқа да туындылар енгені көрсетіледі.
«Тар заман»
Дәуірдің күйзелісін жинақтайтын өзекті толғау.
«Опасыз жалған»
Өмірдің өткіншілігін, жалған дүние табиғатын бейнелейді.
«Өсиет-насиқат сөздер»
Тәрбиелік ой, адамгершілік ұстанымдары көрінетін мұра.
Қоштасу өсиеті
Шортанбайдың өмірінің соңында айтқан өсиет сөздері де сақталған. Бұл қоштасу жолдары мәнсіз емес, ақынның дүниетанымы мен адамға аманат еткен жауапкершілік жүгін аңғартады:
Сәлем айттым бәріңе,
Қызмет етіп жүріңдер,
Басшы біткен кәріңе...
Үлкендер, саған айтайын,
Дүниенің боғы үшін
Сірә тіпті азбаңдар...
Және сәлем айтайын,
Бауырлас туған ініме:
Жұрт тамаша болушы еді
Жалғыз ауыз сөзіме.
Дүние ыстық көрінеді
Құрғыр менің көзіме...
Дұғай сәлем айтайын...
Ақын тілі оқуға жеңіл, түсінуге оңай, көпшілік көкірегіне қонатын айқындылығымен ерекшеленеді.
Зерттелуі және жариялануы
Шортанбай туралы орта мектеп оқулығына енгізіп, очерк түрінде таныстыруға талпынғандардың қатарында С. Мұқанов пен Қ. Жұмалиев аталады. Олардың алғашқы зерттеу еңбектері 1940–1942 жылдары баспа бетіне шықты.
Ақын мұрасы «XVIII–XIX ғасыр ақындары шығармалары» (1962) мен «Бес ғасыр жырлайды» (1989) жинақтарында, сондай-ақ «Жұлдыз» журналында (1991, №3) жарияланды. 1994 жылы өлеңдер жинағы жарық көріп, кандидаттық диссертация қорғалды. Қ. Мәдібаева Шортанбайды зар заман әдебиеті ағымын негіздеушілердің бірі ретінде тұжырымдаған.
Ескерту: Бұл мәтін бастапқы дерек сипатындағы материал негізінде редакцияланып берілді.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы