Түрік қағанаты туралы деректер

Қазақстан және көршілес аймақтардың ортағасырлық этникалық тарихы түркілер тарихымен тығыз байланысты. Қазақстан жерінде түркі тектес, түркі тілдес тайпалар көне замандарда да болған. Алайда түркілердің этникалық тарихы нақты түрде V ғасырдан басталады.

Осы жерде заңды сұрақ туады: егер «түрік» атауы V ғасырдан бастап белгілі болса, онда одан бұрынғы дәуірлердегі тайпаларды неге түркі тектес, түркі тілдес деп сипаттаймыз? Мұны былай түсіндіруге болады: V—VIII ғасырлар — түркі тайпаларының пайда болып, қалыптасу дәуірі, ал түркі тілінің арғы бастаулары «түрік» атауын иеленген кейінгі тайпалардан кемінде мың жыл бұрын қалыптаса бастаған.

Ежелгі түркілер тарихы қазақ тарихының бастау көздерінің бірі саналады. Себебі түріктер құрған Түрік қағанатының батыс бөлігі қазіргі Қазақстан аумағымен сәйкес келеді. Қазақстан тарихында бұл кезең Түрік дәуірі (VI—XIII ғғ.) немесе қазақ мемлекеттілігінің түркілік кезеңі деп аталады. Бұл дәуір қазақ этногенезі мен мемлекеттілігінің, материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен дамуында айрықша орын алады.

Б.з. I—X ғасырлар аралығы — Орталық Азиядағы түркі, моңғол, манчжур текті тайпалардың өзара қақтығыстары мен саяси бірлестіктер құрып, мемлекет қалыптастыру жолындағы күрес кезеңі. Бұл үдерістер қытай әулеттік шежірелерінде де, мұсылман әлемінің саяхатшылары мен тарихшыларының еңбектерінде де кең қамтылып, жазба дерекке түсті.

Түркі өркениетінің терең тарихын зерттеуде төлтума көне тас жазбалар, Махмұд Қашғаридың сөздігі, мұсылман авторларының еңбектері және әсіресе мазмұны мен көлемі жағынан аса маңызды қытай деректері ерекше орын алады. «Көне Таң кітабы», «Жаңа Таң кітабы» секілді деректер мен Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк ескерткіштеріндегі мәтіндер қазақ мемлекеттілігінің көне түркілік кезеңін тануға мүмкіндік береді.

Қытайда әр дәуірде жазылған «Жиырма төрт тарих» деп аталатын ресми жылнамалардағы көне түріктерге қатысты мәліметтер сұрыпталып, көне қытай тілінен қазіргі қазақ тіліне аударылып, ғылыми түсіндірмелер берілді. Бұл — түркі тарихына тікелей қатысты бірегей түпнұсқа деректер қатарына жатады.

Түріктер жөніндегі ең алғашқы мәлімет Қытайда Батыс Вэй әулеті тұсында ресми жылнамаға енген. «Түрік» этнонимі қытай жазбаларында алғаш рет 542 жылдары аталады. Өздерін түрік деп атаған бірлестіктің қалыптасуы түркі тектілердің жазба әдеби тілінің орнығуына да ықпал етті.

Түркі жазуының құпиясын ашқан даниялық ғалым Вильгельм Томсен қытай деректеріндегі «тукю» атауының түріктерге қатысты екенін дәлелдеді. Қытай жылнамаларында түркілер көбіне ғұндардың ұрпағы ретінде сипатталады.

Ортағасырлық «түрік» атауы кейін Кіші Азияға қоныс аударған оғыз тайпаларының бір бөлігі негізінде қалыптасқан ұлттық-мемлекеттік атауға айналды: Түркия.

Ғылыми әдебиетте «түрік» және «түркі» атаулары мағыналас қолданылады. Алайда көне түркі тайпалары мен қазіргі түрік халқын ажырату үшін зерттеулерде байырғы қауымдарды шартты түрде «түркі» деп атау үрдісі орныққан.

Тарихи деректерде алғашқы ірі бірлестіктердің бірі ретінде теле тайпалары аталады. Олар Гоби шөлінің солтүстігінен батыста Тянь-Шаньға дейінгі кеңістікті мекендеп, 15 тайпалық одақ құрғаны айтылады. Түріктер өздерінің шығу тегін Ашына тайпасымен байланыстырады. Осы кезеңнен бастап ежелгі түркілер мекендеген кең аумақта көшпелі мемлекеттер қалыптасып, мемлекеттілік дәстүрі тереңдей түсті.

Соңғы деректерге сүйенсек, б.з. I—X ғасырлар аралығында Орталық Азия мен Моңғол үстіртінде саяси үстемдікке ұмтылған түркі текті теле тайпалары одағы ықпалды күштердің бірі болған. Сонымен қатар Алтай мен Тарбағатайды мекендеген қарлұқтар, Шығыс Түркістандағы басмылдар да өңірлік үстемдікке таласты.

Ғұндар империясы ыдырағаннан кейін Орхон аймағында теле тайпаларының жаңа одағы қалыптасты. V ғасырдың ортасында Ашына әулеті бастаған Алтай түріктері телелердің «қырық мың үйлік» бірлестіктерін бағындырып, сол күшпен жужандарды (аварлардың бабалары) жеңіп, тарих сахнасына көтерілді.

VI ғасырдың екінші жартысына қарай түріктер бүкіл Қазақстан жерін және Орталық Азияның едәуір бөлігін бағындырып, Қара теңіз жағалауына дейін жетті. Билік басында ақсүйек Ашына (Ашина) руы тұрды. Деректерде бұл атау «киелі қасқыр» ұғымымен байланыстырылып, түріктердің бөрілі байрағы да осы символикамен сабақтас түсіндіріледі.

Иштеми қаған Сасанидтік Иранмен одақ құрып, эфталиттерді бағындыруға қатысып, Византиямен сауда-экономикалық байланыстар орнатты (Земарх елшілігі). Түрік қағанаты осылайша Қазақстан аумағындағы алғашқы ірі ортағасырлық мемлекеттердің бірі ретінде тарихта орнықты.

580 жылдарға дейін Түрік қағанатының қуаты шарықтау шегіне жетті. 581 жылы Қытайда Суй әулетінің билікке келуі және жаңа саяси жағдай, сондай-ақ түрік билеушілері арасындағы ұзақ ішкі қақтығыстар 582—603 жылдары ыдырау үдерісін күшейтті. Нәтижесінде 603 жылы Түрік қағанаты Шығыс және Батыс болып екіге бөлінді.

Батыс Түрік қағанаты ежелгі үйсін жерінде құрылып, орталығы Шу аңғарындағы Суяб қаласы болды. Қағанат аумағы Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейін, сондай-ақ Алтай, Сібір, Әмудариядан бастап Еділ мен Жайықтың төменгі ағысына дейінгі аралықтарды қамтыды. Құрамына Шығыс Түркістан және Самарқанд, Кеш, Бұқара секілді отырықшы-егіншілік аймақтар да енді.

Батыс Түрік қағанатында лауазымдар жүйесі кеңейіп, қағаннан бастап ру-тайпа басшыларына дейін 28 дәрежелі қызмет сатылары болғаны айтылады. Қағаннан кейінгі ықпалды тұлға ұлық саналды. Сондай-ақ шад, тегін, елтебер секілді атақ-лауазымдар мұрагерлікпен беріліп отырды.

Бұл кезеңде Ұлы Жібек жолы бойындағы қала мәдениеті қарқынды дамыды. Деректерде көк түріктердің Моңғолия аумағында көптеген қалалары болғаны, араб географтарының кимектер мен қарлұқтарға қатысты қалалар санын атап өткені айтылады. Шығыс қағанат жұрты көк түрік, ал Батыс қағанат жұрты он оқ бұдын («он оқ елі») аталды.

Дегенмен оң қанат (нушиби) пен сол қанат (дулу) арасындағы ұзақ билік таласы қағанаттың іргесін әлсіретті. Бұған 657 жылы Жетісуда үстемдік орнатуға ұмтылған Қытай экспансиясы қосылды. Түрік әскерлері Ертіс бойында жеңіліп, қаған Шаш өңіріне шегінгеннен кейін ұлыстар ыдырай бастады. Тақ әулеті түрік ақсүйектерін өз жағына тартып, басқақ, тұтық секілді лауазымдар арқылы аймақты бақылауға тырысты; қуыршақ қағандар жүйесі енгізілді.

Батыс Түрік қағанаты құлағанымен, Шығыс түріктері Қытай билігін мойындамай, тәуелсіздік үшін күресті жалғастырды. 679—689 жылдары күрес нәтижесінде тәуелсіздік қайта орнығып, Елтеріс—Құтлық қаған мен оның кеңесшісі Тоныкөк тұсында Екінші Түрік қағанаты қайта құрылды.

Кейбір деректерде бұл кезеңнің негізін қалаушылар түркі-қыпшақ деп аталады. Тоныкөк туралы мәліметтер Тақ әулеті шежірелерінде және Тоныкөк ескерткішіндегі жазуда сақталған: ол 646 жылы туған, тегі теле бірлестігіне қатысты делінеді; жас кезінде Қытайда білім алып, кейін түрік хандарының бірнешеуіне уәзір болған.

Екінші Түрік қағанаты 744—745 жылдары Орхон ұйғырлары мен қарлұқтар бастаған тоғыз оғыз конфедерациясы тарапынан талқандалды. Орхон өзені бойындағы Күлтегін мен Білге қағанға арналған мәңгітастарға қағанат тарихы қашалып жазылды. Жазбалардың авторы ретінде Иоллығ тегін аталады.

Ерте ортағасырда Орталық Азия мен Моңғол үстіртінде саяси үстемдік жүргізген түркі текті екі ірі конфедерация болғаны айтылады: біріншісі — өзін түрік деп атаған тайпалар, екіншісі — тоғыз-оғыз бірлестіктері.

Бұл кезеңде «тоғыз» санының қасиетті саналуы тайпалық одақ атауларына қосылып айтылатын дәстүрді күшейтті. Сондықтан тоғыз-оғыз атауы көбіне этникалық ұғымнан гөрі саяси атау ретінде түсіндіріледі.

Екінші Түрік қағанатынан кейін қалыптасқан мемлекеттік құрылымды бірқатар еңбектерде Ұйғыр қағанаты деп атайды. Алайда кей зерттеушілер оның Түрік қағанаты дәстүрінің жалғасы екенін негізге алып, бұл кезеңді Біріккен Түрік қағанаты (745—840) деп атауды ұсынады.