Бір дерек

Әлихан Бөкейханов: ұлт азаттығы жолындағы өмір

Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов (1870–1937) — көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғұлама ғалым, қазақ ұлт-азаттық қозғалысының теориялық негізін қалаушы әрі жетекшісі. Ол қазақтың тұңғыш саяси ұйымдарының бірі — Алаш партиясын ұйымдастырып, Алашорда үкіметінің төрағасы болды.

Туған жері — бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Тоқырауын болысы (қазіргі Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы). Шыққан тегі — Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын төре әулеті. Арғы атасы — аты аңызға айналған Көкжал Барақ. Барақтан — Бөкей хан, Бөкейден — Батыр, одан — Мырзатай, одан — Әлиханның әкесі Нұрмұхамед тарайды.

Білімге бетбұрыс және азаматтық қалыптасу

Әлиханды әкесі тоғыз жасында Қарқаралыға әкеліп, молдаға оқуға береді. Алайда зерделі бала қаладағы мектепте оқитындардың сауаты жоғары екенін байқап, өз еркімен үш кластық бастауыш мектепке ауысады. Кейін Қарқаралы қаласының үш жылдық училищесін үздік тәмамдап, он алты жасында Омбы техникалық училищесіне қабылданады.

Жиырма жасында Дала генерал-губернаторы кеңсесінің ұсыным хаты мен қазақ қауымдастығы бөлген 200 сом шәкіртақы арқылы Санкт-Петербургке барып, Орман институтына оқуға түседі. Мұнда ол күнделікті сабақпен шектелмей, студенттердің саяси, әдеби, экономикалық үйірмелеріне қатысады, пікірталастар мен толқулардың ішінде жүреді.

Омбыдағы саяси тәжірибе және көзқарастың бекінуі

Оқуын тәмамдап Омбыға оралған кезде Бөкейханов отаршылдық саясатқа қатысты өзіндік көзқарасы қалыптасқан, қоғамдық қатынастарды талдауға үйренген, саяси күрес тәсілдерін меңгерген тұлғаға айналды. Ол қаладағы қоғамдық-саяси өмірге белсене араласып, Халық бостандығы (кадет) партиясы қатарына өтеді және қазақ зиялылары мен саяси белсенділер арасында осы бағыттағы шағын топты ұйымдастырады.

XX ғасыр басында қазақ даласында екі бағыт айқын көрінді: бірі — Бұхара мен Түркістанға бет түзеген дәстүршіл, панисламшыл үрдіс; екіншісі — Батыс өркениетін үлгі еткен жаңашыл, пантүркішіл ағым. Екінші ағымның алдыңғы қатарында Әлихан бастаған, орыс мектептерінен тәлім алған озық ойлы қазақ зиялылары тұрды. Олар ашық қақтығысқа шығуға әлі ерте екенін түсініп, ең әуелі халықтың санасын оятуды, білім мен ақпараттың өрісін кеңейтуді мақсат етті.

Қуғын-сүргін, жер аудару және қоғамдық күрес

Патша жандармериясы ұлттық ойдың күшеюінен қауіптеніп, қозғалысқа қатысқандарды бақылауға алып, қудалауды үдетті. Студент кезінен-ақ «сенімсіздер» тізіміне іліккен Әлихан да бұл жазалаудан тыс қалмады: алдымен Семей түрмесіне қамалып, кейін Самара қаласына жер аударылады.

1916 жылы жер аудару мерзімі аяқталған соң, Самарадан Орынборға келген Әлихан қала өміріне бірден араласады. Қазақ тұрғындары атынан қалалық думаға сайланады. Ақпан төңкерісінен зор үміт күтсе де, ол үміт толық ақталмайды: Уақытша үкімет те, кадет партиясының жетекшілері де қазақ автономиясына қарсы болады. Жер мәселесінде де ымыра табылмаған соң, Бөкейханов кадет партиясынан шығады.

Алаш партиясы және Қазақ автономиясы

Әлихан қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап, Томск қаласында Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Бұл жиында болашақ Сібір республикасы құрамында Қазақ автономиясын құру мәселесі қарастырылады. Құрылтайдан оралған соң, ол қазақ тарихындағы тұңғыш ұлттық саяси ұйым — Алаш партиясын құру ісіне кіріседі.

Ғалым, публицист және ағартушы

Әлихан Бөкейханов — саяси көшбасшы ғана емес, ғылыми және мәдени кеңістікте де айрықша орны бар тұлға. Ол ормантанушы, экономист, мал шаруашылығын ғылыми жүйеге түсіруге күш салған зерттеуші, тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы әрі аудармашы, публицист ретінде қазақтың саяси-әлеуметтік, мәдени-рухани тарихында өшпес із қалдырды.

Ол Ф.А. Щербина экспедициясы құрамында қазақ даласының жер жағдайын зерттеп, жерге орналастыру саясатының нақты тетіктерін терең түсінді. Сонымен бірге Ресейдің көрнекті экономист-географ ғалымдарымен бірлесе отырып, көптомдық «Россия. Біздің отанымыздың жалпы географиялық сипаттамасы» еңбегінің 1903 жылы шыққан қазақ өлкесіне арналған 18-томына тараулар жазуға қатысты.

Дума, баспасөз және «Қыр баласы»

1905 жылы Әлихан Семей облысынан I Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланды, бірақ Дума таратылуға жақын кезде ғана жұмысқа кірісе алды. Дегенмен дәл осы кезеңнен бастап оның саяси күресі жаңа деңгейге көтерілді: орыс баспасөзінде патшалық отаршылдықты әшкерелейтін мақалалар жариялап, түрлі саяси жиындарға қатысады.

Осы белсенділік патша өкіметін алаңдатып, оны қазақ даласынан аластатып, Самараға қайтадан жер аудартты. 1908–1917 жылдары Самарада жүріп те ел өмірінен қол үзбей, «Қазақ» газетіне «Қыр баласы» деген бүркеншік атпен қоғамның ең түйткіл мәселелерін қозғаған мақалалар жазды.

Кеңес кезеңі: бақылау, тұтқындаулар және 1937

Кеңес өкіметі кезеңінде Әлихан Бөкейхановқа саясатпен айналысуға мүмкіндік берілмеді: оны Қазақстанда тұрақтатпай, Мәскеуде бақылауда ұстады. Осы уақытта бұрынғы алаш зиялылары күрестің басқа арнасына — ағартушылыққа, оқулық жазуға, фольклор жинауға, ғылым мен аудармаға бет бұрды.

1920-жылдары Әлихан бірнеше рет тұтқындалып, әр жолы қысыммен босатылғанымен, бақылау тоқтамады. 1927 жылдан бастап ол ОГПУ органдарының қатаң қадағалауында болды. 1929 жылы 2 маусымда Алаш қозғалысының ондаған қайраткерлерімен бірге Алматыда қайта тұтқындалып, Мәскеудегі Бутырка түрмесіне жөнелтіледі.

Сол жылдары оның көптеген серіктері — Халел Ғаббасов, Жүсіпбек Аймауытов және өзге де арыстар — жазықсыз атылды. Бұл қазақтың саяси-мәдени элитасына жасалған ауыр соққы болды.

Тарихи тұлға ретіндегі бағасы

Замандастары Әлиханды құрметпен «Әлекең» деп атады. Оның қайраткерлік болмысы қазақ елінің ұлттық саяси бостандығы мен дербестігіне қызмет етуімен өлшенеді. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың:

Әлихан Бөкейхановтың өмірі — ұлттың жаңғыру жолындағы күрестің, білім мен ұйымшылдықтың, саяси парасат пен тарихи жауапкершіліктің айқын үлгісі.