Қазақша рефераттар

Зар заман

Зар заман ақындары туралы түсінік

«Зар заман ақындары» — қазақ әдебиеттану ғылымына бұл терминді алғаш рет 1927 жылы М. Әуезов енгізген. Бұл атау зар заман кезеңінде ғұмыр кешіп, отарлық езгіге түскен қазақ халқының тағдырын мұң-зармен жырлаған ақындар шоғырына қатысты қолданылады.

Белгілі өкілдері

  • Дулат Бабатайұлы
  • Шортанбай Қанайұлы
  • Мұрат Мөңкеұлы
  • Әбубәкір Кердері
  • Албан Асан
  • тағы басқа ақындар

Дәуір шеңбері

М. Әуезов зар заман ақындары дәуірін Абылай хан тұсынан бастап Абайға дейінгі жүз жылға созылған кезең ретінде қарастырып, оны Нарманбетпен аяқтайды. Сондай-ақ осы тұстан бастап қазақ әдебиеті жазбаша сипат ала бастағанын атап көрсетеді.

Тарихи алғышарттар және идеялық өзек

Қоғамдық өзгерістер

Дәстүрлі қазақ қоғамындағы бұрын қалыптасқан құндылықтардың өзгеруі, ел басқару жүйесінің басқа сипатқа ауысуы, отаршылдықтың күшеюі және халықтың күйзеліске түсуі зар заман ақындарын тарих сахнасына шығарған басты себептердің бірі болды.

Ұлт тағдырына алаң

Зар заман ақындары елдің жай-күйін ойлаған ұлт қайраткерлері ретінде танылды. Олардың шығармалары халықтық салт-дәстүрді сақтауға, ұлттық болмыс пен бітімнен ажырамауға үндейді.

Жазба әдебиетке беталыс

Әуезов пайымынша, дәл осы кезеңде қазақ әдебиеті бұрынғы ауызша дәстүрмен сабақтас бола тұра, жазбаша әдебиет сипатын айқын көрсете бастады.

Өлең-жырлардың басты тақырыптары

Отаршылдыққа қарсы азаматтық үн

Ресей империясы отарлаушыларының озбырлығы мен сұрқия саясаты зар заман ақындарының өлең-жырларында жан-жақты суреттелді. Шұрайлы жерлердің тартып алынуы, елдің әлсіреуі, ұрпақтың бұзылуы, діннен алыстату секілді империялық пиғылға қарсы тұру мұраты олардың қайраткерлік поэзиясын қалыптастырды.

Бұрынғы жыраулар поэзиясымен үндесетін өршіл рух, әсіресе, Мұрат Мөңкеұлының жырларынан айқын аңғарылады.

Ұлттық болмысты сақтау және жанайқай

Ақындар ұлттық болмысты, қазақы қадір-қасиетті сақтап қалуға үндейтін ойларын көбіне жанайқаймен, шарасыздықпен, соңғы төзім сарқыла айтылатын күймен жеткізеді. Осы арқылы бодандық бұғауына бас игісі келмеген қайраткерлік үн анық естіледі.

Қайғы-мұң және «ақырзаман» түсінігі

Зар заман поэзиясында сары уайымға салыну, келер күннен үміттің азаюы, тығырықтан шығар жол таба алмаудың қасіреті де айқын байқалады. Кей ақындар ел басына түскен нәубетті «ақырзаман» ретінде ұғынады.

Мұндағы «ақырзаман» — ғаламдық апат туралы ұғым емес, отаршылдық шеңгеліне мықтап түскен ұлттың күйреуі сипатындағы тарихи-әлеуметтік түсінік.

Қасіреттің себебін біреулер адам қолымен жасалған зұлымдықтан, енді біреулер діннің бұзылуынан көреді. Әсіресе, Шортанбай ақын шарасыздық күйінде дінді рухани таяныш етеді.

Қоштасу, көшу және туған жерді аңсау

Өлең-жырларда елмен қоштасу, туған жердің өткенін аңсау, «ауа көшу», «қонысты тастау» сияқты сарындар кең орын алады. Талауға түскен елден кетіп, жайлы жер іздеу идеясы еркіндікке, бостандыққа ұмтылу мұраттарымен астасады.

Табиғатқа қарап тұрып өткен күннің елесін іздеу, жастық дәуренді еске алу — ата қоныс бүліншілікке ұшырап, өзгенің ойранына айналған сәттегі мұң-шермен қабат өріледі. Кей ақындар көшкен елге бұрылып сөз арнап, басқыншылық пиғылды зарлана жырға қосады.

Көрегендік болжам және көркемдік жаңалық

Келешекті болжау

Зар заман ақындарының көпшілігіне тән ерекшелік — келешекті көрегендікпен болжап, алдағы уақыттағы ел сипатының өзгерісін қолмен ұстап, көзбен көргендей етіп бейнелеуі. Бұл болжам өлеңдердің құндылығы — олардың отарлау ойраны толық орнықпай тұрған тұста айтылғанында.

Бүгінгі көзқараспен қарағанда, сол кездегі қауіптің бірқатары шындыққа айналғанын байқаймыз. Өлеңнің бар қуатын пайдаланып, ата-баба дәстүрімен астарлап сөйлеп, батыс пен шығыстан төнер кесапатты қатар болжап берген ақындардың бірі — Дулат Бабатайұлы.

Дулат Бабатайұлы

Дулат дәстүрлі жыр үлгісін түр жағынан жаңартып, өлеңді көркем кестелеудің жаңа өрнегін қалыптастыруға ықпал етті.

поэтикалық жаңалық

Ескерту: бастапқы мәтінде суретке қатысты белгі (Dulat.jpg) берілген, бірақ бұл жерде нақты кескін енгізілмеді.

Қуғын-сүргін, тыйым және кейінгі зерттелуі

Қоғамдық миссия және ішкі сын

Отаршылдық күшейген сайын зар заман ақындарының қайраткерлік деңгейі де биіктей түсті: олардың бар қабілеті ел-жұрттың санасын оятуға жұмсалды. Ақындар қауіп-қатерді алдын ала ескертіп, зардаптарын айқын суреттеді; отарлаушылардың ел берекесін алған құбыжық бейнесін жасады.

Сонымен бірге, олар отаршылдыққа жол ашқан өз ішіміздегі жандайшаптарды да аяусыз сынап, кей тұста ел бірлігіндегі кемшіліктерді де түйреп өтті. Зар заман оқиғаларын бүкпесіз баяндап, кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдырды.

Кеңестік кезеңдегі тыйым және жаңғыра зерттеу

Кеңестік идеология үстем болған кезеңде зар заман ақындарының шығармаларын насихаттауға тыйым салынып, олар көптеген оқулықтардан алынып тасталды. Дегенмен шығармалар әр жылдары зерттеу нысаны болып, ғылыми жинақтарда арагідік жарияланып отырды.

Мәселен, 1978 жылы Ленинградта шыққан «Поэты Казахстана» жинағында (құрастырушы — М. Мағауин) отаршылдыққа қарсы жазылған бірқатар өлеңдер орыс тілінде жарияланды.

ХХ ғасырдың соңынан бастап зар заманның тарихи сипаты, өкілдері, әдеби ағым ретіндегі ерекшеліктері мен көркемдік кестелері туралы еңбектер көбейді. Зар заман ақындарының мұрасы — жаңалығы мол, өзгеше дәстүрі бар күрделі құбылыс ретінде әдебиеттануда тұрақты зерттеу нысаны болып қала береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Мәдібай Қ., Зар заман ағымы, Алматы, 1997.
  2. Әуезов М., Әдебиет тарихы, Алматы, 1991.
  3. Кәкішев Т., Санадағы жаралар, Алматы, 1992.
  4. Өмірәлиев Қ., Қазақ поэзиясының жанры мен стилі, Алматы, 1983.
  5. Сүйіншәлиев Х., XIX ғасыр әдебиеті, Алматы, 1991.
  6. Поэты Казахстана, Ленинград, 1978.
  7. Сыдиықов Қ., Халқымен қайта табысқандар, Алматы, 1997.
  8. Досмұхамедұлы Х., Аламан, Алматы, 1991.
  9. Дүйсенбаев Ы., Ғасырлар сыры, 1970.
  10. Әдеби мұра және оны зерттеу, Алматы, 1961.
  11. Омарұлы Б., Мұрат Мөңкеұлы, Алматы, 1993.
  12. Мұқанов С., XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ әдебиеті тарихынан очерктер, Алматы, 1942.
  13. «Қазақ энциклопедиясы», 4-том, 3-бөлім.