Арал теңізінің алабы
Арал теңізі алабы: өзендер, табиғи үдерістер және су ресурстары
Арал теңізінің алабы өзендері сирек, шөлді аймақта орналасқан. Теңізге Қазақстан аумағы арқылы ағып өтетін негізгі өзен — Сырдария. Сырдарияның бастауы Орталық Тянь-Шаньнан басталатын Нарын мен Қарадария өзендері қосылған жерден есептеледі. Жоғарғы ағысында бірнеше салалар қосылады, ал Қазақстан аумағында оған Арыс пен Келес өзендері құяды.
Сырдария
2212 км
Өзеннің жалпы ұзындығы
Құмды аңғар
1400 км
Ағыстың құмды аңғармен өтетін бөлігі
Қатты ағын
≈ 100 млн т/жыл
Жыл сайын тасымалданатын шөгінді мөлшері
Арна, эрозия және аллювий: өзен «жұмысының» мәні
Сырдария арналары иір-иір, жарқабақты келеді және лесс пен саздақты жыныстарды шайып әкетеді. Ағын судың тау жыныстарын шайып, ағызып әкету үдерісі өзен эрозиясы деп аталады. Тау өзендерінің ағысы қатты болып, арнасы терең келеді, ал орта және төменгі ағыстарында су әкелген малта тастар, құм және ұсақ тұнба арна табанына шөге бастайды. Мұндай шөгінділер аллювий деп аталады.
- Өзен эрозиясы
- Ағын судың жыныстарды шайып, тасымалдауы.
- Аллювий
- Өзен әкеліп шөктіретін малта, құм, тұнба.
- Терраса
- Өзен тасығанда су көтерілмейтін ескі арна деңгейі.
Уақыт өте өзен арнасы тереңдей бергендіктен, тасқын кезінде су бұрынғы арна деңгейіне көтеріле алмай қалады. Су көтерілмеген ескі арна деңгейі терраса деп аталады. Өзенмен бірге ағатын қатты заттардың (құм, малта, тұнба) жиынтығы қатты ағын ұғымымен беріледі.
Сырдарияның қатты ағыны жылына шамамен 100 млн тонна шөгіндіні алып келеді, сондықтан ол Қазақстандағы ең лайлы өзендердің бірі саналады. Қатты ағынды зерттеудің практикалық маңызы зор: шөгінділер суару каналдарын бітеп, су турбиналарының жұмысын қиындатады.
Суды пайдалану және ағыс режимі
Соңғы жылдары Сырдария суын шаруашылық пен егіншіліктің әртүрлі салаларына кеңінен пайдалану салдарынан оның суы Арал теңізіне толық жетпей, жолай тартылып қалатын жағдайлар жиіледі. Қазақстан аумағындағы Сырдария бойында Шардара су қоймасы, Қызылорда бөгеті, сондай-ақ Қызылқұм мен Қазалы суару жүйелері салынған.
Шу, Сарысу, Торғай және Ырғыз өзендері кішігірім көлдерге құяды, ал кейбір қуаңшылық жылдары олардың арналары мүлде кеуіп қалады.
Арал теңізі: географиялық орны, өлшемдері және табиғи ерекшеліктері
Арал теңізі Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан және көлемі жағынан ел аумағындағы ірі су айдындарының қатарында маңызды орын алады. Теңіз Тұран ойпатының тектоникалық қазаншұңқырында жатыр, дүниежүзілік мұхит деңгейінен 53 м биіктікте орналасқан.
Ауданы
64,5 мың км²
Ұзындығы
428 км
Жағалауы
Ойпатты, құмды
Түбі
Тегіс, тұнбалы
Зерттелу тарихы
Арал теңізі көне заманнан бері көптеген саяхатшылар мен ғалымдардың назарын аударған. Арал туралы алғашқы деректер Ежелгі Грекия ғалымдарының еңбектерінде кездеседі. Грек ғалымы Птоломей теңіздің географиялық орнын дәл сипаттаған. Арал табиғатын жан-жақты зерттеуге орыс ғалымдары да үлкен үлес қосты: академик Л. С. Бергтің 1908 жылы жарық көрген «Арал теңізі» атты еңбегі — осы бағыттағы іргелі зерттеулердің бірі.
Климаты және су режимі
Аймақтың климаты қатаң континенттік әрі құрғақ. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шамамен 100 мм, ал булану көлемі түскен жауын-шашыннан бірнеше есе артық. Жазда теңіз бетіндегі ауаның орташа температурасы +24…+26 °C, қыста –7…–13 °C-қа дейін төмендейді. Қыста теңіз беті мұз қатып қалады.
Судың тұздылығы шамамен 14‰, алайда соңғы жылдары теңіз суының күрт тартылып, таяздануына байланысты тұздылық қалыпты мөлшерден артты.
Табиғи байлықтары
Теңізде балықтың 30-дан аса түрі кездеседі. Кәсіптік маңызы бар бекіре, сазан, қаяз, шабақ, ақмарқа сияқты балықтар ауланған. Бұрын Аралдан жылына 200 мың тоннаға дейін балық аулау тіркелген.
Алайда Аралға құятын Амудария мен Сырдария суларының егістікке орынсыз әрі ысыраппен пайдаланылуы салдарынан теңіз деңгейі төмендеп, айдыны тарылып барады.
Арал экологиясы: себептері, салдары және халықаралық алаңдаушылық
Арал теңізінің тартылуы және теңіз маңайындағы аудандардың экологиялық жағдайының нашарлауы көптеген факторларға байланысты. Ең басты себеп — Сырдария мен Амудария аңғарларында суармалы егіс көлемінің жөнсіз ұлғайтылуы және су режимін дұрыс сақтамау. Бұл егістік жерлердің сортаңдануына, ал теңізге келетін су мөлшерінің күрт азаюына әкелді.
Негізгі көрсеткіштер
- Теңіз деңгейі шамамен 14,7 м-ге дейін төмендеді.
- 26 мың км² су табаны құрғап, тұзды-сортаң алқаптар пайда болды.
- Тартылған табанның 1 км² аумағынан 8 мың тоннаға жуық тұзды шаң көтерілуі мүмкін.
Тұзды шаң және денсаулыққа әсері
Арал табанынан жел көтерген тұзды шаң жүздеген мың шаршы шақырым аумаққа таралады. Шаңмен көтеріліп, қайта шөккен тұз топырақ құнарын азайтып, егін өнімін төмендетеді, ауыз судың сапасын нашарлатады және халық денсаулығына зиян келтіреді. Атмосфераға зиянды заттардың шамадан тыс таралуы аймақ климатына да әсер етеді.
Арал маңында ауа ғана емес, су мен топырақ та ластанған. Жас балалар өлім-жітімі жоғары, ересектер арасында сырқаттанушылық басым. Әсіресе тыныс алу органдары, жүйке жүйесі, қан айналысы жүйесі, асқазан аурулары жиі кездеседі. Соңғы жылдары жұқпалы және ішек аурулары, сары ауру, қатерлі ісік, сондай-ақ туа біткен ақаулардың артуы байқалады. Байырғы тұрғындар ата-баба жерінен амалсыз қоныс аударуға мәжбүр болды.
Қорғалатын аумақтар және табиғатты сақтау
Теңіздің солтүстігіндегі Барсакелмес аралында Барсакелмес қорығы құрылып, бөкен, құлан, жайран, қырғауыл сияқты аң-құс түрлері қорғауға алынған. Алайда теңіз деңгейінің күрт төмендеуіне байланысты олардың бір бөлігі басқа аймақтарға көшірілді.
Ғаламдық мәселе және ынтымақтастық
Арал теңізінің экологиялық жағдайы шетел ғалымдарын да алаңдатып отыр. Арал проблемасына арналған халықаралық конференциялар өткізіліп, теңізді сақтап қалудың жолдары іздестірілуде.
1988 жылы «ХХ ғасыр: бейбітшілік және экология» атты ақындардың халықаралық қозғалысы ұйымдастырылды. Соңғы жылдары Қазақстан мен Орталық Азия мемлекеттері басшылары Аралды аман сақтап қалу шараларын қарастыруда, бұл іске шет мемлекеттер де атсалысып келеді. Себебі бұл — өңірлік қана емес, ғаламдық проблема.