Тазша алданғанын біліп
Жетім тазша және тапқырлықтың бастауы
Ерте заманда бір тазша баланың әке-шешесі қайтыс болып, өзі жетім қалады. Бір күні базар аралап жүріп, мұңайып отырған бір қартты көреді де, қасына барып отырады.
Қарт: — Не істеп жүрсің, балам? — деп сұрайды. Тазша: — Баласы жоққа бала болайын деп жүрмін, — дейді.
Сонда қарт: — Ендеше, балам жоқ еді. Маған бала бол! — деп, тазшаны ертіп үйіне алып келеді.
Алғашқы сынақ: жұмыртқа
Бір күні қарт: — Анау ағашта ақсары құстың ұясы бар. Ұядағы жұмыртқаның біреуін құсқа білдірмей алып кел, — дейді.
Тазша ағаштың бұтақтарын сылдырлатпай өрмелеп, құсқа сездірмей бір жұмыртқаны алып келіп береді.
Қарт енді: — Жұмыртқаны қайтадан ұясына, құсқа білдірмей салып кел, — дейді. Тазша оны да дәл солай орындап, қайтып келеді.
Қарт разы болып: — Жарайсың, балам! Қолыңнан іс келеді екен, — дейді.
Сараң шалдың сары майы
Бір күні асырап алған әке-шешесі тазшаға бір сараң шал мен кемпір туралы айтады: өздері бай болса да, мол тамақты жарытып жемейді, ешкімге татырмайды. Тіпті түнде жатқанда қаптағы құртын жастанып, қарындағы сары майды қойнына алып жатады екен.
Асырап алған әкесі: — Талай жұмыс істеп, ақы да, дұрыс тамақ та алмадым. Егер мені әке десең, сол кеткен ақымның өтеуі үшін сараңның қойнындағы сары майын алып кел, — дейді.
Түнгі айла
Тазша түнде бәрі ұйықтағанда барып, шал мен кемпірдің үйіне кіріп, екеуінің ортасына жата қалады. Кемпірдің даусына салып: «Әрі жат!» — деп шалды түртеді, шалдың даусына салып: «Әрі жат!» — деп кемпірді түртеді. Сөйтіп жүріп, сары майды алып шығып кетеді.
Қарсы айла: шелектегі қулық
Алайда сараң шал да жас күнінде қу тазша болған екен. Ол тазшадан бұрын жетіп, үйге кіре бере кемпірдің даусын салып: «Шырағым, майды бер де, мына шелекпен бір шелек су әкеле ғой!» — дейді.
Аңқаулау тазша бөтен адам екенін аңғармай, майды беріп, суға кетеді. Қайтып келсе, шешесі: «Мен саған су әкел дегенім жоқ! Май әкел демедім бе?» — дейді. Сонда тазша алданғанын біледі.
Майды қайта алу
Тазша: «Майдың иесі қу екен. Қайсымыз басым екенбіз?» — деп, шалдың соңынан түседі. Жолын кесіп, басына ақ жаулық орап, кемпірдің даусымен айқай салады: «Тілеуің құрғыр, шал, қайда кетіп едің? Қорадағы қойыңды қасқыр қуып кетті! Жүгір, әйтпесе қырып кетеді!»
Шал сеніп қалып, қолындағы сары майды лақтырып тастап, қойын іздеп кетеді. Тазша майды алып, үйіне қайтады. Шал келгенде қойы қорасында аман тұр. Сонда ғана алданғанын түсініп: «Жас күнімде өзім де осындай қулықты көп істеп едім, қартайғанда алдыма келгені ғой!» — деп өкінеді.
Қорымдағы тұзақ және аман қалу
Сараң шал кек сақтап, тазшаны өлтірмекке бел буады. Қолына өткір балта алып, жұрттан жасырынып, көп қорымға барып, тесілген бір көрдің ішіне кіріп тығылады.
Шалдың кемпірі ештеңе білдірмей тазшаны шақырып: — Шырағым, қорымда әкемнің моласы бар еді. Мына нанды апарып, құран оқып, жеп қайт. Саған ғана сенемін, — дейді.
Тазша нанды алып, молаға барып, құран оқып, нанды жеп отырғанда, бір көрдің тесігінен қолында балтасы бар шал шыға келеді. Тазша оны танып, бөгелмей қимылдап, балтаны жұлып алып, шалды соғады. Шал жалынып, әрең құтылады.
Қатал хан және қазынадағы ұрлық
Ол шаһардың ханы халыққа қатал болыпты: салықты көбейтіп, кедей мен жалшыны зар жылатыпты. Тазшаның асырап алған әкесіне де ауыр салық салып, қарт қатты қиналады.
Мұны көрген тазша: — Уайымдамаңыз, ханның өз алтынын өзіне берейік, — дейді.
Сөйтіп, хан қазынасына кіріп, бір құмыра ділдәны алып кетеді. Ертеңіне хан жоғалған алтынды біліп, уәзірлерін жинап, ұрыны қалай ұстауды ақылдасады.
1-амал: желім толы ор
Қазына есігінің алдына шұңқыр қазып, белуардан бататын желім құюды ұсынады. Қараңғыда түсіп кеткен адам шыға алмайды деген есеп.
Бірақ тазша мұны алдын ала біліп, қазынаға жоламай қояды.
2-амал: бақырауық нар
Хан бір бақырауық нарды қазына маңына шөгеріп, аңдушылар қояды: нар бақырса, ұры ұсталады.
Тазша түнде бір бау жоңышқаны алыстан көрсетіп, нарды өзіне ертеді де, даусы естілмейтін жерге апарып, тоғайдың ішіне байлап кетеді. Ертеңіне жасауылдар нарды таба алмай сасады.
3-амал: хан қызының тұзағы
Далаға отау тіктіріп, ішіне жақсы төсек салып, хан қызын жатқызады. Жарлығы: кім келіп, қыздың көңілінен шықса — соған береді. Бірақ құпия ойы басқа: қызға алмас қылыш ұстатып, келген ұрының қолын кескізбек.
Қол кесу айласы және қасапшының күйі
Тазша бұл жоспарды да біліп алады. Қаладағы бір бай қасапшыға түн ішінде терезеден дауыстап: — Ханға бір қойдың қарны керек еді, терезеден бере қой, — дейді.
Қасапшы сеніп, қарынды қолымен соза бергенде, тазша алмас қылышпен қасапшының қолын қарынмен бірге шауып түсіреді де, екеуін алып кетеді.
Қарынға су толтырып, аузын байлап, хан қызы жатқан отауға келеді. Қыз жібермеген соң: — Кетіп қалады десеңіз, қолымды ұстай тұрыңыз, — деп, кесілген қолды ұстатады. Сосын қарынды тесіп, суды сылдырлатып ағызып, өзі сытылып шығады.
Қыз бір кезде байқаса — ұстап отырғаны кесілген қол екен. Ертеңіне хан қала жұртының қолын түгел тексертіп, кесілген қол қасапшыдан табылып, тергеуде қасапшы шындықты айтады. Хан оның кінәсіз екеніне көзі жетіп, босатады.
4-амал: ханның өзін дарға тарттыру
Хан тағы бір айла ойлап, бұл жолы: «Ұры келсе, өзім ұстаймын» — деп, оңаша отауда өзі жатыпты.
Тазша әйел киімін киіп, сұлу келіншек болып түнде келіп, ханның қасына отырады. Хан сұрағанда: — Ерім өлген еді. Қайнағаларыма тиемін демеймін. Сүйгеніме тиюге рұқсат етсеңіз, арызға келдім, — дейді.
Хан қызығып: — Ендеше, маған ти! — дейді. Келіншек келіскендей болады да, сырттағы қиқайған ағаштарды көрсетіп: — Мынау не? — деп сұрайды. Хан: — Кінәлілерді асатын дар, — дейді.
Тазша дарды көрмеген адам болып: — Мені асып көрсетіңізші, — дейді. Хан келіншекті қинағысы келмей, тұзақты өз мойнына киіп: — Мен буына бастағанда арқанды босата сал, әйтпесе өліп қаламын, — деп ескертеді.
Тазша арқанды тартып, ханның өкшесі жерден көтеріле бергенде, арқанның ұшын ағашқа мықтап байлап қояды да, хан қазынасына кіріп, тағы бір құмыра ділдәны алып кетеді.
Ертеңіне ханның адамдары оны өлі мен тірінің арасында тұрған жерінен әзер босатып алып, тәуіптерге қаратып, әрең жаздырады.
Мазақ, ант және кешірім уәдесі
Бұл оқиға алыс-жақынға түгел тарайды. Шекаралас елдің ханы мұны келемеждеп, күлкі қылады: «Екі рет қазынасын, бір рет нарын алдырып, үстіне қызын ортаға салып, ақырында өзін дарға тарттырып масқара болғанша, хан болмай-ақ қой бақса болмас па еді?» — деседі.
Мұны естіген хан ыза болып, ант ішеді: — Осыны істеген қу кім болса да, кінәсін кешемін. Бірақ бір тапсырмам бар: анау ханның өзін айламен пенде қылып, маған әкелсін. Орындаса, қызымды да беремін, — деп жар салады.
Мұны естіген баяғы тазша: — Қайыр, тәуекел! — деп, хан алдына өзі барып, бар ісін мойнына алады және тапсырманы қабылдайды.
«Періштеге» сенген ел және тұтқын хан
Тазша шаһардың ұсталарын жинап, темірден бітеу арба соқтырады: ішіне-сыртына қоңырау байлатады. Жұп-жұқа түнікеден алып шоқпар жасатып, қолына алады. Бір көк серкені сойдырып, терісін жүн жағын сыртына қаратып киіп, қылшығына қоңыраулар тағады. Өзі бір қорқынышты көрініске еніп, қарсы ханның шаһарына кіріп барады.
Айқайлап: — Мен құдайдың жіберген періштесімін! Хандарың залым. Оны өз қолдарыңмен ұстап, байлап, бітеу арбама салыңдар! Қарсы тұрсаңдар, шаһарыңды тас-талқан қыламын! — дейді.
Қорыққан халық өз бастарының амандығын ойлап, хандарын ұстап, байлап, арбаға салып береді. Тазша тұтқынды алып, өз ханына әкеліп тапсырады.
Қорытынды: өнерге разылық
Өз ханы тұтқын ханға қарап: — Елің мен өзің мені мазақ қылып едіңдер, енді мына күйің не? Бұдан былай күлме. Менің жұртымда осындай өнерлі адам бар, — деп мақтанады.
Ақырында екі хан да тазшаның тапқырлығына риза болып, екеуі де оған қыздарын беріп, тазшаны әрі күйеу, әрі ақылгөй етіп ұстайды.