Ауыл адамдары
Ақжол шабдар атпен айтылған қисса
«Ақжол шабдар атым бар. Ақшамға азан айтып, “Аллаһу әкбар” дегенде Алматыдан шығып, “Ла илаһа илла Алла” дегенде Қарғалыны қақ жарып, Ұзынағашқа бардым. Сол жерден бір ауыз тиіп аттанып, бұлаң құйрықпен қазан қайнап жатқанда, Қазан қаласына жеттім.
Қазан қаласында бір жомарт адам бар еді: «Баяғы қонақ келді» деп атымды шаужайынан ұстай алды», — дейді.
(Алматы уезі, Байжарасұлы Рақметқалидан)
Бұл әңгіменің ырғағы — ауызекі сөздің ойнақылығы: жолдың ұзақтығы, уақыттың ауысуы, әрі шындыққа сыймайтын шапшаңдық бір сәтте-ақ қатар өріледі.
«Өтірікті айтқан жақсы, қостаушысы табылса»
Екі өтірікші ел аралап, өтірік айтпақ болады. Бірі — бастаушы, бірі — қостаушы. Бастаушы бір күн ілгері жүріп, барған жерінде өтірік айтып кетеді; қостаушы бір күн кейін жүріп, соны «дәлелдеп», расқа айналдырмақ.
Бірінші өтірік: аспанды аралай көшкен ел
Бастаушы бір ауылға келіп қонады. Ауыл адамдары: «Жақсы-жаманнан не тіл бар?» — дегенде, ол: «Ел аман, жұрт тыныш. Жалғыз-ақ көкті көбелей, аспанды аралай көшіп бара жатқан елді көрдім», — дейді.
Ел сенбейді.
Қостаушының «дәлелі»: сағанағының түсуі
Ертеңіне сол ауылға қостаушы келеді. Ауыл адамдары: «Кеше бір қонақ “көкте көш жүріп барады” деді, сен не білесің?» — деп сұрайды.
Сонда қостаушы: «Болса болар. Өйткені аспаннан анда-санда көрегенің сағанағы түсіп бара жатқанын көрдім», — дейді.
Бір өтірік екіншісімен «бекітілген» соң, жұрт арасында лақап болып тарайды.
Екінші өтірік: өртеніп жатқан көл
Келесі күні бастаушы тағы бір елге барады. Жұрт естіген-білгенін сұрағанда: «Айтарлық өзге сөз жоқ, жалғыз-ақ жолда бір үлкен көл өртеніп жатыр екен», — дейді.
Ел тағы да сенбейді.
Қостаушының тапқырлығы: піскен балық
Кешке қарай уәде бойынша қостаушы да келіп қонады. Ауыл адамдары: «Кеше бір қонақ жолда бір көл өртеніп жатыр деп кетті. Сен не дейсің?» — дейді.
Қостаушы: «Жолда бір кеуіп қалған көлдің табанынан піскен балық жеп, қайран болған едім. Мынауыңыз сол жер болар», — деп жауап береді.
Түйін
Ел қостаушының тапқырлығына риза болып, сөзді мақалға айналдырады: «Өтірікті айтқан жақсы, қостаушысы табылса».
Аңыздың мысқылы бір-ақ нәрсені дәл ұстайды: сөздің өтімділігі кейде шындықтан емес, оны «құптайтын» адамның табылуынан күшейеді.