Алматының табиғаты өте керемет
Алматының тамыры терең: ресми дерек пен көне айғақ
Алматының ресми тарихы 1854 жылдан басталады: Алматы өзенінің жағасында салынған бекініс көп ұзамай Верный атанды. Дегенмен, қаланың өткені мұнымен ғана шектелмейді. ХVІ ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген мемлекет қайраткері әрі ақын Захириддин Мұхаммед Бабыр өз еңбектерінде болашақ Алматының орнында Алмату атты ортағасырлық қала болғанын атап өтеді.
Ерте қоныстар және Жетісу кеңістігі
Үлкен Алматы аймағын адамдар ерте кезден-ақ игерген. Х–ІХ ғасырларда мұнда отырықшы мекендер болып, тұрғындар егіншілікпен де, мал шаруашылығымен де айналысқан.
Маңызды белгі: Қаланың сол жақ шетіндегі шағын қоныстан табылған қыш ыдыстардың Ферғана өңіріндегі олжаларға ұқсастығы екі аймақ арасында мәдени байланыс қола дәуірінің өзінде болғанын көрсетеді. Бұл байланыс кейін сақтар дәуірінде де жалғасқан.
Сақ дәуірі: қорғандар, алтын киім және ғұрыптық мұра
Сақ кезеңінен аумақты оба-қорғандар қалған. Қазіргі Алматының шығыс жағында үш қорғаннан тұратын ескерткіштер тобы сақталған. Есік қорғанынан табылған материалдар сақтардың белгілі адамдарын алтын киімдерімен, қару-жарақтарымен және асыл тастарымен бірге жерлегенін дәлелдейді.
Жетісулық алтарь: Верный қаласының маңынан табылып, В.С. Стрельцов жариялаған ескерткіш — төрт сирақты аласа үстел. Үстелдің тақтай ернеуіне қанатты барыстың 25 мүсіні бейнеленген.
Алматыдағы құрбандық сәкісі: Ашылып қалған қорғаннан табылған төртбұрышты үстелдің конус пішінді тұғыры бар. Төрт бұрышында қанатты барыстар, табанының жиектерінде жеті жолбарыс мүсіні, ал ортасында екі түйе бейнесі орналастырылған.
Сақтардың храмдары мен қасиетті орындарының бөлшектері, сондай-ақ көпке белгілі Қарғалы диадемасы Алматы маңындағы көшпелілердің дүниетанымы мен идеологиясын тануға мол мүмкіндік береді.
Ортағасырлық қалалар: Алматы-І және Алматы-ІІ
Алматы-І қаласының орны қаланың оңтүстігіндегі Горный гигант колхозы аумағында орналасқан. Қала екі қабаттан тұрып, терең орлардың ішіне салынған — бұл қорғаныс мүмкіндігін күшейткен. Топографиялық белгілеріне қарағанда, ол ІХ–ХІІІ ғасырларға жатады.
Алматы-ІІ қаласының орны Кіші Алматы өзенінің бойында, қазіргі шекара училищесі маңында болған. Құрылыс жұмыстары кезінде ортағасырлық ұстахана ізі, дайын бұйымдар, кетпен, соқаның тісі, темір қазанның бүйірі табылған. Сондай-ақ балқыған металл құятын шөміш пен су құятын екі құмыра да шыққан.
Картадағы іздер: Есентай (Весновка) қаласы — Алматыдағы Ботаника бағы аумағында, Ремизовка мекені — Әл-Фараби көшесінің жоғары жағында, Тереңқора қаласының орны — Алматының солтүстігіндегі Заря Востока кенті аумағында орналасқан.
Осы археологиялық олжалар Алматы тарихын едәуір тереңдетіп, оны Шығыстың көне қалалары қатарына қосады.
Алматыға деген сезім: күнделікті тіршілік пен таудан тараған қуат
Менің сүйікті қалам — Алматым. Оны жолдағы кептелісі үшін бе, әлде қалың шаңы үшін бе — нақты айта алмаймын. Бірақ көңілім әрдайым осы қалаға ауа береді.
Бір топ адам әдеттегі қарқынмен бір жаққа асығып бара жатады. Бәрі бір дүниеден құр қалғандай, күйбең тіршілікке ілесіп кеткен. Бір сәтте кенет тоқтай қалып, назарлары бір нүктеге қадалады. Сосын қарқындарын үдетіп, жүгіре жөнеледі: үлкені де, кішісі де аялдамада тұрған автобусқа үлгеру үшін ғана.
Бұл көрініс әрі күлкілі, әрі таныс. Алматыны бұрынғыдан да қатты жақсы көріп кететінім сондықтан. Алматылықтар үшін бұл ерсі емес: аялдамадағы жұрт жүгіріп келе жатқандарды көрсе, автобусты кемі бес секундқа болса да кідірте тұрады.
Олар сол аялдамада, сол уақыт аралығында талай рет кездескен шығар — бірақ бірін-бірі танымайды. Соған қарамастан, қаланың ішкі ырғағы мен үнсіз мейірі сезіліп тұрады.
Алматыны тағы бір жақсы көретінім — климаты қолайлы мегаполис болғаны. Үлкен қала болған соң, даму да бар, бәсеке де бар: ол жеке өмірде де, мансап жолында да сезіледі. Әлемнің кез келген түкпірінде тұруға мүмкіндік туса да, мен Алматыны таңдар едім. Себебі Алатаудың таулары күн сайын маған ерекше қуат беретіндей.
Табиғаттың әсемдігі және ортақ жауапкершілік
Алматының табиғаты ерекше. Жетісудың еркесі іспетті — елітіп, еркелетіп, арманыңды арманға жалғайды. Қаланың табиғаты мен зәулім үйлері бір-бірімен үндесіп, әсем әуен секілді әсер қалдырады: әр ағаштың да, әр үйдің де өз орны бар, бәрі жарасымды.
Алайда: бұл сұлулық өздігінен мәңгі сақталмайды. Соңғы жылдары қаламыздың экологиялық жағдайы әлсіреп бара жатқаны алаңдатады. Егер әрбір тұрғын өз ауласын да, жүрген жерін де таза ұстап, Табиғат-Ананы ұмытпай жүрсе, нұр үстіне нұр болар еді.
Қазіргі уақытта Алматы бұрынғысынан да көркейіп келеді: жаңа заманға сай ғимараттар көбейіп, қала дамудың жаңа ырғағына түсті. Бизнес пен бәсекенің орталығы ретінде де салмағы артып отыр, алда әлі талай биік белестер күтіп тұрғаны анық.
«Алматы – күмістен құйған қала, қойнына кім-кімді де сыйған қала. Алматы – құшағы қазақтардың, Алматы – түгелдей думан қала», — деген жыр жолдарынан туған жерге деген сүйіспеншілік айқын сезіледі. Біз де ақын-жазушылар мен суретшілердің осы махаббатынан үлгі алуымыз керек.
Болашақ, соның ішінде Алматының болашағы — өз қолымызда. Әрбір алматылық өз ортасына септігін тигізіп, табиғатты қорғауды күнделікті әдетке айналдырса, қаланың абыройы да асқақтай түсер еді. Алатауы айқара ашылып қарсы алып, Көктөбесі құшағын жая қарсы алатын бұл шаһардың шырайлы шуағы көпке туған ана әлдилегендей жылылық сыйлайды.