Көк - құстың еркін мекені
Ой-толғау
Табиғат • Құстар әлемі • Қамқорлық
Құс — көктің еркін иесі
Құстар — өзгеше жаратылған құбылыс. Олар бейне бір аспан әлеміндегі қорғаушымыздай. Тіпті “сияқты” емес, шын мәнінде солай деуге болады: көк аспан — олардың туған мекені. Көкті құссыз, құсты көксіз елестету қиын.
Аспанымызда құстар сайрап жүрсе, жердегі адамдар да тыныш, бейбіт өмір сүре алатындай көрінеді. Көкке көз салған сәтте ең алдымен ұшқан құсқа назарымыз ауады. Бірақ күнделікті күйкі тірлікке беріліп, олардың тыныс-тіршілігіне жиі мән бермейміз; кейде тіпті көкке бір қарамай да кетеміз.
Неге құстар “жұмбақ” сияқты әсер қалдырады?
Құстың көкте қалықтағанын, жерге қонғанын зер салып бақылай алсаң, олардың мінез-құлқы бір сырлы әлемге жетелейді: ештеңені ашық айтып тұрғандай емес, қуанышы да, реніші де ішінде сақталғандай. Егер құстардың тілін түсінер құдіретті мүмкіндік берілсе, біз бұл дүниені мүлде басқа қырынан танып, өзгеше әлемде өмір сүрер ме едік? Құс — киелі жануар деген ой да содан туады.
Екі мекеннің тұрғыны: жер де, көк те
Құстарды шартты түрде “қос мекенді” деуге болады: жер де, көк те — олардың мекені. Дегенмен көк — құстың нағыз еркін аймағы. Ал жерде олар көктегідей емін-еркін жүре алмайды, өйткені қауіп көп.
Құстарды жер бетінде ұстап алу да оңай емес: олар адамдардан көбіне үрке қарайды. Бұған өзіміз себепкерміз. Кейбір адамдар құсты алдап ұстап алып, жіп байлап “ойыншыққа” айналдыруға, қанатын кесіп қорлауға дейін барады. Сондықтан құстар адам көрсе сақтанып, үркіп тұрады — олар сезімтал, қай жердің құтты мекен болатынын ерте сезеді.
Орнитология не зерттейді?
Орнитология — құстардың дамуын, физиологиясын және жер бетіне таралуын зерттейтін ғылым саласы. Зерттеушілер құстарды әртүрлі белгілеріне қарай топтастырады: жүгіретін және ұшатын құстар, ашық далалы алқап құстары, жыл құстары, қыстап шығатын құстар, сұңқартәріздестер, тырнатәріздестер, жапалақтәріздестер, торғайтәріздестер және басқа да топтар.
Құстарға төнетін қауіп
Биолог мамандардың дерегінше, қоршаған ортаның ластануынан құстардың көптеген түрі жоғалу қаупінде. Мекен ету ортасы тарылып, ағаш пен өсімдіктер жамылғысы сирей түсуде.
Адам әсері
Серуен кезінде ұяны бұзу, құсты үркіту — оларды мекенін ауыстыруға мәжбүрлейді. Құс — адамның досы екенін бәріміз бірдей терең сезіне бермейміз.
Құстардың пайдасы: нақты деректер
Құстардың шаруашылыққа, әсіресе егіншілікке пайдасы орасан. Олардың табиғи “санитар” екені дәлелденген:
-
Қарлығаш
Бір қарлығаш бүкіл жаз бойы 1 миллионға жуық құрт-құмырсқаны жейді.
-
Қараторғай
Қараторғайлардың бір тобы балапандарымен бірге 22 тоннаға дейін шегірткені азық етеді.
-
Торғай
Үй маңында жүретін кіп-кішкентай торғайдың өзі жылына 4 миллионға жуық жәндік жейді.
Ал шегіртке — ең қауіпті зиянкестердің бірі: малға қажетті көк шөпті, баудай жайқалған егістікті отап-жеп, үлкен шығын әкеледі. Демек, құстарды қорғау — табиғатты ғана емес, өз несібемізді де қорғау.
Қорғаудың жолы: қарапайым қадамдар
Құстарды қорғау және оларды егістік пен бау-бақшаға тарту үшін жасанды ұялар жасау, ағашты көбірек егу қажет. Осындай игі істерді мектеп оқушылары жүйелі түрде қолға алса, нұр үстіне нұр болар еді. Сонда құстар жерден алатын өнімдерімізді құрт-құмырсқаның бүлдіруінен, жәндіктің жеуінен сақтауға көмектеседі.
Құстар болмаса, жерден өсіп-өнетін азығымыздың көбі зиянкестерге жем болар ма еді. Тамақтың тоқ, тұрмыстың түзелуіне құстардың үлесі зор екенін ұмытпайық.
Халық танымындағы құс: Самұрық пен Бәйтерек
Құстарды халық ертеден-ақ дос санаған. Ертегілерде адам басына қауіп төнгенде құтқарушы ретінде, жақсылық жасап дәулет сыйлаушы ретінде “Бақыт құсы” жиі кездеседі. Сондықтан аңыздарда қанатты достарымыз айлалы, ақылды бейнеде көрінеді.
Аңыздың астары
Елбасы Н. Ә. Назарбаев “Қазақстан жолы” кітабында Бәйтерек пен Самұрық туралы аңыздың мәнін келтіреді: Көктөбенің басында, алып көк теңіздің жағалауында өмір ағашы — Бәйтерек өседі. Жыл сайын Бәйтеректің бұтағындағы ұясына киелі Самұрық құс күн бейнелі алтын жұмыртқа салады. Бірақ айдаһар-жылан сол жұмыртқаны жеп қояды. Бұл — күн мен түннің, қыс пен жаздың, қайырымдылық пен зұлымдықтың, жарық пен қараңғылықтың күресін астарлап бейнелейтін көрініс.
Аңыз бойынша Ер Төстік жыланды өлтіріп, Самұрық құстың алтын жұмыртқасын аман сақтайды. Риза болған Самұрық оны жер асты патшалығынан шығуға көмектеседі. Киелі ағаш туралы бұл аңыз — бейбітшілік пен келісімге ұмтылған жаңарған Қазақ елінің мақсат-мұратын айқындайтын белгі іспетті. Сондықтан Бәйтерек кешені де көпке қуаныш сыйлайтын символға айналды.
Мұнда да құс бейнесі, құстың тағдыры суреттеледі. Ендеше құстарды келешегіміздің кепілі деуге толық негіз бар.
Құстарды аялайық
Құстарға қызықпай қарау мүмкін емес. Олар әуезді үнімен, сымбатты да сұлу, алуан түрлі сыртқы бейнесімен орманның, саябақтың, шалғынның сәнін келтіреді. Құс атаулының бәрі пайдалы, сондықтан олардың әрқайсысын қорғау — ортақ міндет.
Құстардың саябаққа, бау-бақшаға, егістік пен баққа үйірілуіне мүмкіндік жасап, ұсақ құстарға жем шашу, жазда ұялайтын үйшіктер дайындау арқылы қамқорлық жасау — табиғатты көркейтіп, құстарды аялай білудің негізгі шарты.
Қыс мезгіліндегі қамқорлық
Қыс келгенде жылы жаққа ұшпай, қар мен аязға қарамастан туған жерінде қалатын қанаттыларға ерекше мейірім танытайық. Ұяны бұзудан, жұмыртқаны жарудан аулақ болайық.
Құстарды қорғайық! Құстар — біздің досымыз.
Аружан Ахметова, 5-сынып оқушысы
Құмсай ауылы, Мұғалжар ауданы
Қысқа түйін
Құс — табиғаттың ажырамас бөлігі ғана емес, тіршіліктің тепе-теңдігін сақтайтын маңызды күш. Қамқорлық — үлкен іс емес: ұяны қорғау, ағаш егу, қыста жем беру сияқты қарапайым әрекеттердің өзі құстың да, адамның да болашағын жақсартады.