Жалайырхан мен келіншек зынданда

Ханзада, малшының баласы және дария үстіндегі ишарат

Ерте заманда бір ханның көпке дейін перзенті болмай жүреді. Ақыры ханым жүкті болады. Хан аңға шығар алдында: «Егер ұл туса, сүйінші сұраған адамның төбесінен төмен алтын құямын» деп уәде етеді.

Сол күні ханым толғатады. Дәл сол уақытта үйдегі малшының әйелі де босанады. Екеуі де ұл табады. Бір апта өткен соң әрқайсысы өз баласын өз бесігіне бөлейді. Ханның ұлының аты Жалайырхан, малшының ұлының аты Сағат болады.

Екі бала, бір тағдыр

Жалайырхан мен Сағат бірге өсіп, жеті жасқа келгенде екеуі де мектепке барады. Хан өз ұлынан кейін Сағатты да жақсы көреді. Бір күні хан екеуін шақырып алып, маңдайларынан сүйіп, жүйрік ат мінгізіп, нөкер ертіп аңға шығады. Осылай күнде қызық құрады.

Бірақ уәзірлер күндеп: «Өз балаларымыз тұрғанда, малшының баласын неге ертеді?» деп күңкілдей береді. Хан сөзден қысылып, Сағатты аңға ертуді қояды да, Жалайырханды уәзірлердің балаларымен шығара бастайды.

Дариядағы сұлу және үнсіз белгі

Бір күні аң үстінде Жалайырханның қыраны ұшып кетіп, дарияның ар жағына өтеді. Ханзада суды жағалап абыржып жүргенде, дария ортасымен салға мініп бара жатқан бір сұлу қызды көреді. Сұлулығына таңырқап, суға түсіп: «Кімсің? Қайдансың? Қайда барасың? Іздесем қайдан табам?» деп дауыстайды.

Қыз жауап қатпай, тек ишарат жасайды: әуелі аузын ұстап, қолын арқасына сілтейді; маңдайын басып, қолын артына сілтейді; шашының бір өрімін алдына, бір өрімін артына қайырып, қолын басынан асыра көтеріп, кете береді. Жалайырхан бұл белгілердің мәнін түсіне алмай, күн-түн ойға батып, ақыры сырқаттанып қалады: ешкіммен сөйлеспейді, еш сұраққа жауап бермейді.

Сағаттың шешуі

Бір күні хан уайымға беріліп отырғанда, Сағат келіп қалады. Хан оны құшақтап: «Құрдасың осындай болды. Сен барып амалын таппасаң, дәрменіміз қалмады» дейді.

Сағат: «Енді табу қиын емес: тозбас тон, азбас ат, жолға жеткілікті алтын керек» дейді. Жұрт ханға сүйінші сұрап, хан қуанып той жасайды. Ханзада да бірте-бірте жазылып, Сағатпен бірге сапарға аттанады.

Ұзақ жол және хан келінінің бауы

Ай жүріп, жыл жүріп, екеуі дария бойымен бір шаһарға келеді. Сұрастыра келе, әлгі сұлу қыздың расында да «судың жоғарғы жағындағы ханның қызы» болып, бұл шаһардың ханзадасына ұзатылып, ханның келіні атанғанын біледі.

Екеуі хан келінінің бау-бақшасын табады. Ішінде гүл теріп жүрген кемпірге жолығады. Кемпір оларды қуып, ұрсады. Сонда бұлар кемпірге алтын беріп, гүлді өздері теріп береді де: «Сұраса, “өзің көрген теріп берді” де» деп өтінеді.

Үш күн, үш уыс алтын, үш рет қорлық

Кемпір гүлді алып келеді. Келін: «Қалай тез тердің? Біреу көмектесті ме?» деп сұрайды. Кемпір: «Өзің көрген теріп берді» дейді. Келін оны жаман ойға жорып, ұрып-соғып отырғызып қояды.

Ертеңінде де, үшінші күні де осы жағдай қайталанады. Бұлар кемпірге алтынды көбейтіп береді, кемпір де сол сөзден танбайды. Үшінші күні келін кемпірді ұрмай, жетектеп оңаша үйге кіргізеді. Кемпір қорқып тұрғанында, келін оған қапқа көмір толтыртып, есік алдындағы шұңқырға апарып төктіртеді де, үндемей қоя береді.

Көмірдің құпиясы: шұбар ағаш кесілген

Кемпір бауға қайта келіп, болған жайды айтады. Сағат бірден ұғады: шұбар ағаш кесіліп, отқа жағылған, көмір — соның белгісі. Ағаштың орны енді — үлкен шұңқыр. Ал көмірді сол жерге төктірткені: «Кешке сол шұңқырға кел, өзім жолығам» деген жасырын хабар.

Жалайырхан түнде шұңқырға келіп жатады, бірақ күткен адам кешігіп, ханзада ұйықтап қалады. Келін келіп, оятпай қалтасына екі асық салып кетеді. Ертеңінде тағы да ұйықтап қалып, бұл жолы қалтасына екі жаңғақ түседі. Сағат бұған күйінеді: келін ханзаданы бала көріп, мазақ қылғаны.

Ұйқыны жеңген айла және ұсталу

Үшінші түнде Сағат Жалайырханның табанын тілдіріп, үстіне тұз септіреді. Ашуы басылмай, жаны шырқыраған ханзадаға ұйқы жоқ. Ақыры келін келеді, екеуі қауышып сөйлесіп отырғанда, ханның күзетшісі көріп қалып, екеуін ұстап байлап, зынданға тастайды.

Зынданнан құтқару: паранжы, жүз нан және орын ауыстыру

Сағат түн ішінде базардан әйел шапаны мен паранжы сатып алады, наубайдан жүз нан алады. Зындан қарауылшысына: «Ауырғанда тұтқындарға құдайы нан атаған едім, өз қолымнан беріп шықсам» деп өтінеді. Қарауылшы сеніп, арқанмен зынданға түсіреді.

Сағат зынданда Жалайырхан мен келінді көріп, паранжыны келінге беріп, оны сыртқа шығарып жібереді де, өзі зынданда қалып қояды.

Ертеңінде күзетшілер ханға: «Келініңізді біреумен бірге ұстап, зынданға жаптық» деп хабар береді. Хан тексерсе, келін үйінде отыр. Зынданнан да келін емес, басқа екі адам табылады. Хан ашуланып, күзетшілерді дарға асуға бұйырады.

Сынақ: қайнаған быламықтағы алтын

Күзетшілер өздерін ақтаудың жолын айтады: елді жинап, үлкен қазанға быламық қайнатып, ішіне алтын салсын. Егер келін адал болса, қайнап тұрған быламықтан алтынды қолын күйдірмей алып шығады; күйсе — кінәсі бар деген сөз. Хан келісіп, ертеңіне халықты жинайды.

Келін алтынды алуға жақындағанда, Сағат пен Жалайырхан қайыр тілеген мүсәпір кейпіне еніп келеді. Жалайырхан келіннің қолынан ұстап, ханға: «Бүкіл жұрт алдында келініңізді масқара ету ұят емес пе?» дейді. Сонда келін: «Мен ханның баласына тигелі бері қолымды ұстаған жігіт — осы. Бұдан өзге ешкім ұстаған жоқ» деп, алтынды алып шығады. Қолы күймейді.

Жорық, кек, және соңғы айла

Бір кезде хан жорыққа аттанбақ болып: «Тайға мінген де, танаға мінген де қалмай жиналсын!» деп жар салады. Әскер жиналған соң, хан бір қолдың басына ұлын қойып жібереді, өзі кейінірек шығатын болады.

Сол сәтте Сағат ханнан: «Мен жорыққа сізбен бірге шығайын. Өзім келгенше қарындасым сіздікіне паналаса» деп рұқсат алады. Сағат Жалайырханды қызша киіндіріп, «қарындасы» етіп ханның үйіне қалдырады да, өзі жорыққа аттанады.

Жорықтан қайтар жолда Сағат: «Бұл хан досымды да, өз келінін де аямады; зынданға салып, өлтірмек болды» деп ойлап, сәтін тауып ханның ұлын өлтіреді. Жалайырхан да қыз киімін тастап, бұрынғы қалпына қайта түседі.

Түйін: екеуінің мұраты

Бір күні Сағат ханға келіп: «Үйіңізге қалдырған қарындасымды беріңіз, күйеуі келіп ұзатпақ» деп талап етеді. Хан кісі жіберсе — «қарындас» жоқ. Сағат қайта-қайта қысып сұрағанда, хан сасып: «Балам алып кеткен шығар…» деп ойлайды.

Ақыры хан айыпқа жығылып: «Онда өз қызымды саған берейін» дейді. Сағат келіседі. Сағат ханның қызын алып, Жалайырханға сүйген келіншегін қосып, сән-салтанатпен еліне қайтады. Отыз күн ойын, қырық күн той болып, екеуі де мұратына жетеді.