Сөзі - монолог түрінде
Аутизм ұғымы және қысқаша анықтама
Аутизм (гр. autos — «өзім») — адамның сыртқы әлемнен оқшауланып, өзімен-өзі болып, ішкі уайымға берілуімен сипатталатын психикалық күй. Терминді 1912 жылы швейцар психиатры Э. Блейлер адамның ішкі эмоциялық қажеттіліктерімен реттелетін және шынайы әрекеттерге тәуелділігі салыстырмалы түрде аз аффективтік саланың ерекше түрін белгілеу үшін енгізген.
Кейбір аутист балалардың есте сақтау қабілеті жоғары болуы мүмкін; математикаға және музыкаға бейімділік танытып, бірнеше тілді меңгеруі ықтимал. Алайда мұндай қабілеттер көбіне құрдастарына қарағанда кешірек байқалады.
Аутизм — бала дамуындағы ауытқушылықтың ауыр түрлерінің бірі; ол әлеуметтік ортамен қарым-қатынастың айқын қиындауын немесе болмауын білдіреді. Симптом ретінде аутизм әртүрлі психикалық ауруларда кездесуі мүмкін, бірақ кей жағдайларда ерте жастан байқалып, баланың дамуына едәуір кері әсер етеді. Бұл көрініс ерте балалық аутизм (ЕБА) синдромы деп аталады және психикалық дамудың зақымдалуының бір нұсқасы ретінде қарастырылады.
Егер балада аутизмге тән кейбір клиникалық белгілер байқалса, оны аутистикалық тұлғалық қасиеттер деп сипаттайды. Нақты симптомдар көбіне 2–3 жас шамасында айқынырақ қалыптасуы мүмкін.
Зерттелуі және негізгі сипаттамалары
Аутизмді алғаш жүйелі түрде сипаттап, зерттеген мамандардың бірі — америкалық психиатр Лео Каннер. Ол ерте балалық шақтағы аутизм синдромын үш негізгі көрсеткіштің бірлігі ретінде қарастырған:
- аутистикалық уайымдар (ішкі әлемге шектен тыс тұйықталу);
- стереотипті, үйреншікті, бірқалыпты мінез-құлық;
- сөйлеу тіліндегі өзіндік ерекшеліктегі бұзылыстар.
Қарым-қатынас пен мінез-құлықтағы жиі байқалатын белгілер
- Жалғыздықты қалау, көзбе-көз байланыстан қашу
- Мимика, дауыс ырғағы, ым-ишараның шектеулі болуы
- Күн тәртібі мен орта тұрақтылығын талап ету
- Эмоциялық тұрғыдан оқшаулану
- Қайталанатын бірқалыпты қимылдар (стереотипия)
- Сөйлеудің бұзылуы: мутизм, эхолалия
Сөйлеу процесі бұзылғандықтан, кей балаларда мутизм (сөйлей алмау/сөйлегісі келмеу) байқалады, ал эхолалия (естілген сөздер мен сөйлемдерді мағынасын толық түсінбей қайталау) жиі кездеседі. Мұндай балалар кейде сұрақ қоймайды, жауап бермейді, ым-ишара арқылы қарым-қатынас жасауға да құлықсыз болуы мүмкін.
Себептері туралы қазіргі көзқарастар
Қазіргі уақытта аутизмнің нақты себептері толық анықталмаған. Дегенмен көптеген зерттеулер аутизм белгілерінің пайда болуын орталық жүйке жүйесінің қызметіндегі бұзылыстармен байланыстырады. Зерттеушілер тұқым қуалаушылық фактордың ықпалы бар екенін де жиі атап өтеді.
Қауіп факторлары ретінде қарастырылатын жағдайлар
- хромосомалық өзгерістер;
- зат алмасу (метаболизм) бұзылыстары;
- жүктілік және босану кезіндегі жарақаттар;
- нейроинфекциялар;
- мидың органикалық зақымдалуы.
Бұл факторлардың әрқайсысы жеке немесе бірігіп ықпал етуі мүмкін екені айтылғанымен, себеп-салдар байланысы әр балада әртүрлі болуы ықтимал.
Ерте жаста байқалуы мүмкін ерекшеліктер
Кейде аутистік ерекшеліктер нәрестелік кезеңнен-ақ байқалуы мүмкін: бала тым солғын көрінуі, тамақ сұрап мазаламауы, жөргек суланса немесе бір жері ауырса сезінбейтіндей әсер қалдыруы мүмкін. Өсе келе қоршаған ортаға қызығушылығы төмен болып, естіген сөздерді немесе сөйлемдерді түсінбей қайталай беруі ықтимал.
Кейбір жағдайларда жақын адаммен байланыс «симбиотикалық» сипатта болып, балада басқаны түсіну, аяу, көну сияқты әлеуметтік ұғымдардың қалыптасуы қиындайды. Сырттай қарағанда мұндай бала ерке немесе тәртіпсіз сияқты көрінуі мүмкін. Дегенмен ерте диагностика мен ерте көмектің маңызы жоғары.
Тұйықтық аутизмнен басқа да себептермен байланысты болуы мүмкін
Тұйық мінез әрдайым аутизмді білдірмейді. Ол әртүрлі себептермен байланысты болуы мүмкін:
- Баланың жеке темпераменті мен мінез ерекшеліктері
- Көру немесе есту кемістіктері
- Зияттың (интеллекттің) жеткіліксіз жетілуі
- Сөйлеу аппаратының бұзылыстары
- Невротикалық өзгерістер
- Ұзақ уақыт қарым-қатынассыз қалу (госпитализм)
Аутистік мінез-құлықтағы қиындықтар
- Қоршаған ортаға қызығушылықтың төмендігі байқалуы мүмкін.
- Тұрақты қорқыныштар пайда болады.
- Өзіне-өзі агрессия, өзін жарақаттау қаупі болуы ықтимал.
- Бала өскен сайын сөйлеу мен зияттық даму қарқыны тежелуі мүмкін.
- Назарын адамға немесе нысанға аудару және үйрету қиын болуы мүмкін.
- Сөзге мән бермеу, сұраққа жауап бермеу, атын атағанда қарамау салдарынан бала кейде естімейтіндей болып көрінеді.
Аутист балаларды шартты түрде топтастыру
Әдебиеттерде аутист балаларды шартты түрде бірнеше топқа бөлуге болатыны айтылады. Төменде сипаттамалар мазмұны берілген (клиникалық бағалауды алмастырмайды).
1) Ең ауыр көріністер байқалатын топ
Ортадан толықтай оқшаулану, ештеңеге назар аудармау, ұзақ уақыт түңілу байқалады. Көп жағдайда сөйлемейді, адамдарға және көзге тіке қарамайды, күлмейді, жыламайды. Атын атағанда реакция бермеуі мүмкін. Ауыру, аштық, суық сияқты сезімдерді елемейтіндей әсер қалдырады.
Үй ішінде бағытсыз жүруі, жиһаздарға шығуы, терезе алдында ұзақ отыруы мүмкін. Ересек адам назарын аударуға тырысса, қатты қарсылық (айқайлау, жылау, тырнау, түкіру) көрсетуі ықтимал.
2) Ортадан толық безбейтін, бірақ мінез-құлқы тұрақсыз топ
Балалар біршама белсендірек, алайда қорқыныш байқалады; қимылдары еркін емес, сөздері түсініксіз болуы мүмкін және бір сөзді қайта-қайта қайталайды. Қимылдары импульсивті: кенеттен жүгіріп кету, өзін жарақаттау қаупі кездеседі.
Кейбірі қасарысқақ, керісінше істеуге бейім, ұрысқанды «қалайтын» сияқты әсер қалдырады: өзі ғана сөйлеп, өзгесін тыңдамауы мүмкін.
3) Сөйлеуі белсенді, бірақ коммуникациясы бұзылған топ
Сөйлеу жылдам, дауысы қатты болуы мүмкін; сөз көбіне монолог түрінде жүреді. Кейде ересек адамша күрделі сөздерді қолданғанымен, мағынасын толық түсінбеуі ықтимал. Сөз қоры жақсы болғанымен, диалог құру қиынға соғады.
4) Жеңілдеу көріністері басым топ
Мимикасы шектеулі, алаңдағыш болуы мүмкін. Көзге қарай алады, бірақ тұрақсыз. Ұялшақ, жасқаншақ келеді. Кейбіреуі өтірік айту мен алдауды білмейді.
Түзетушілік көмектің нәтижелері туралы деректер
Ресей ғалымдарының мәліметтері бойынша, уақытылы түзетушілік көмек көрсетілген жағдайда аутист балалардың шамамен:
- 60% — жалпы білім беру бағдарламалары бойынша оқи алады;
- 30% — арнайы білім беру бағдарламалары бойынша оқи алады;
- 10% — отбасында әлеуметтенуге мүмкіндігі бар.
Ал түзетушілік көмексіз қалған жағдайда балалардың шамамен 75% әлеуметтік ортаға бейімделе алмайды; 22–23% — шамалы бейімделеді; тек 2–3% жеткілікті бейімделу деңгейіне жетеді.
Арнайы көмектің қалыптасуы және кең тараған әдістер
Аутист балаларға арнайы көмек көрсету жүйесі ХХ ғасырдың 1960-жылдарынан бастап АҚШ-та және Батыс Еуропа елдерінде қалыптаса бастады. Еуропада аутист балаларға арналған алғашқы мектеп 1920 жылы Данияда ашылған. Кейін жеке меншік мекемелер де көмек көрсете бастады, алайда ол кезеңде оқыту мен түзетудің ғылыми-әдіснамалық негіздемесі жеткіліксіз болды.
Операнттық оқыту (мінез-құлықтық терапия)
Бихевиористік психологияға негізделген бұл тәсіл АҚШ-та және басқа елдерде кең тараған. Негізгі идеясы — қажетті әрекет пен дағдыны қалыптастыру үшін сыртқы жағдайларды арнайы ұйымдастыру. Ол әлеуметтік-тұрмыстық бейімделуге, сөйлеуді дамытуға, оқу және еңбек дағдыларын игеруге бағытталуы мүмкін.
Мәліметтер бойынша, осы әдіспен оқытылған балалардың 50–60% жалпы мектеп бағдарламасын меңгере алады, кейін орта және жоғары оқу орындарында оқуын жалғастыруы ықтимал.
Басқа бағдарламалар мен тәсілдер
- TEACCH бағдарламасы (Э. Шоплер, Р. Райхлебер);
- холдинг-терапия (М. Уэлш);
- күнделікті өмір жағдайын ұйымдастыру арқылы түзету/емдеу (К. Китахара) және т.б.
Ресейлік тәжірибедегі кешенді тәсіл
Ресейлік тәжірибеде кең танымал бағыттардың бірі — К. С. Лебединская мен О. С. Никольская ұсынған кешенді медициналық-психологиялық-педагогикалық әдістеме. Оның басты ерекшелігі — дәрігер, педагог және психологтың тығыз байланыста, бірлесе жұмыс істеуі.
Ерте балалық аутизмді зерттеу ХХ ғасырдың ортасынан бері жүргізіліп келе жатқанына қарамастан, көптеген жерде арнайы кешенді көмек көрсету жүйесі толық қалыптаспаған. Кейбір балаларды жалпы мектептердегі арнайы сыныптарда оқыту тәжірибесі бар, бірақ мұндай жағдайда да тұрақты психологиялық-педагогикалық қолдау негізгі талап болып қалады.