Сабырлы бол
Шаттық шеңбері: сабаққа жылы көңілмен кіріспе
Қарағанды облысы, Балқаш қаласы, №15 қазақ орта мектебінің мұғалімі Сейткалиева Светлана Несипбекқызы жүргізетін «Өзін-өзі тану» сабағында балалар алдымен бір-біріне жылы сөз арнап, достық пен мейірімге толы орта қалыптастырады. Қол ұстасып, шын жүректен күлкі сыйлау — сабақтың алғашқы қадамы.
Жылы сөз
«Сен нағыз доссың.»
Қолдау
«Сен мейірімдісің.»
Ізгі ниет
«Сен әдептісің, ақкөңілсің.»
Осындай қарапайым тілектер балалардың өзара сенімін күшейтіп, сабақтың негізгі тақырыбына — сабырлылыққа — табиғи түрде жетелейді.
Сабақтың өзегі: «Сабыр түбі — сары алтын»
Адами жақсы қасиеттердің бірі — сабырлылық. Бұл сабақта балалар сабыр сақтау, өз-өзін ұстай білу, ашуды ақылға жеңдіру туралы ой қозғайды. Тақырыптың мәні бір сөйлемге сыйып тұр: сабыр — адамның ішкі тірегі.
Өлеңнен ой: Шәкәрімнің «Талап пен ақыл»
Сабыр деген — әр іске шыдамдылық,
Қатты керек адамға бұл бір қылық.
Қолы жетпей талай жан ызданады,
Осыдан көп шығады адамшылық.
Өлең сабырдың шыдамдылықпен, ұстамдылықпен сабақтас екенін еске салады.
Сабыр деген не?
- Ұстамды болу — өзін тежей білу, асығыс шешімге бармау.
- Шыдамды болу — қиындыққа берілмей, мақсатқа табандылықпен жету.
- Төзімді болу — көңіл-күй құбылса да, адамдық қалпынан шықпау.
Қайшы ұғымдар
Сабырлы ↔ Сабырсыз
Ішкі тепе-теңдік ↔ Тез ашулану
Ұстамды ↔ Ұстамсыз
Өзін бақылау ↔ Өз-өзін билей алмау
Төзімді ↔ Төзімсіз
Шиеленіске шыдау ↔ Шарт сыну
Шыдамды ↔ Шыдамсыз
Сабырмен күту ↔ Асығыстық
Неге сабыр қажет?
Сабыр болмаса, адам тез ашуланады. Ашумен қабылданған шешім көп жағдайда асығыс әрі қате болады. Сондықтан мұндай сәтте ашуға ермей, ақылға салып, сабыр сақтаған маңызды.
Абайдың өсиеті
«Асығыс түбі — өкініш, ойланып алмақ — сабыр сол.»
Ойын-жаттығу: «Неге ұқсатамын?»
Балалар ашуланған адамның сыртқы бейнесін түрлі табиғи құбылыстармен салыстырып көреді. Бұл жаттығу эмоцияны тануға әрі оны сырттай бақылауға үйретеді.
Сахналау: «Жан жарасы жазылмайды»
Бір қарияның ашушаң, ұстамсыз ұлы болыпты. Қария баласына бір қап шеге беріп: «Ашу қысқан сайын ағаш бағанға шеге қақ. Ашуың басылғанда шегені суырып ал», — дейді.
1-кезең
Алғашқы күні-ақ бағанда оншақты шеге пайда болады. Бала ашуды тежеудің қаншалық қиын екенін сезінеді.
2-кезең
Уақыт өте шегенің саны азаяды. Бала «шеге қаққаннан гөрі ашуды басқан жеңіл» екенін түсінеді.
3-кезең
Бір күні шеге қақпайтын деңгейге жетеді. Бірақ баған шұрық-шұрық күйде қалады.
Негізгі түйін
Әкесі баласына бағанды көрсетіп: «Жарақаттың ізі кетпейтіні сияқты, ауыр сөз де адамның көңіліне жара салады. Кейін кешірім сұрасаң да, жан жарасы бірден жазылмайды», — дейді.
Мұндағы ой: ашуды ақылға жеңдіру — әр нәрсенің байыбына барып, асықпай шешім қабылдау, өз-өзіңді ұстай білу.
Ашуланғанда көмектесетін қарапайым тәсілдер
- Іштей 1-ден 10-ға дейін санау.
- Жақсы нәрсе туралы ойлау.
- Асығыс әрекеттің соңы өкінішке апаратынын еске түсіру.
Данышпан ата кеңесі
1
Әр істі ойланып, ақылға салып орында.
2
Шыдамсыздық танытпай, ұстамды бол.
3
Өзіңді әрдайым жігерлендіріп отыр.
Өзіммен-өзім: ішкі тыныштыққа қадам
Баяу әуен қосылып, балалар іштей сабырлы болудың жолдарын ой елегінен өткізеді. Өз-өзіне бағытталған қысқа мәтін арқылы олар сабырдың сыртқы мінезге де, ішкі сезімге де әсер ететінін байқайды.
Ішкі үн
«Менің сабырлы, ұстамды болғым келеді. Мен үйде де, аулада да, мектепте де өзімді сабырлы ұстаймын, еш нәрсеге ренжімеймін. Ақырын жүріп, байыппен сөйлеп келе жатқан өзімді көз алдыма елестетемін. Ол сондай тартымды, жарасымды. Маған сабырлы болған ұнайды.»
Сахналау: «Ақыл. Ғылым. Бақыт»
Ақыл, Ғылым, Бақыт үшеуі өзара артықшылықтарын салыстырып, сарапқа түседі. Сарапшылар әрқайсысының күшін мойындай отырып, ең маңызды шартты айтады: бірлік.
Бақыт туралы
Бақыт тұрақсыз: орнын таңдамай қонады, адамды тасытатын да, бір күні тастап кететін де кезі болады. Ақылмен тізе қосса ғана ұзаққа барады.
Ғылым туралы
Ғылымның қуаты зор: түзету де, бұзу да ғылымнан шығуы мүмкін. Ақылмен біріксе, абыройға қызмет етеді.
Ақыл туралы
Ақыл адамға ең жақын дос. Бірақ ашу кіргенде орнын босатып қояды. Егер орнынан тұрмаса, ашу үстемдік етпес еді.
Сарапшылардың тұжырымы: Ақыл — адам болсын, Ғылым — ат болсын, Бақыт — қамшы болсын. Үшеуі біріксе, мұң-мұқтаж азаяды.
Ой түйіні: ақыл мен сабыр біріксе, адам мақсатына жетеді.
Сабырлы адам қандай болады?
Белгілері
- Басқаның сөзін байыппен тыңдайды.
- Өз ашуын тежей біледі.
- Әр ісін ойланып, ақылмен шешеді.
- Сабырлылық мақсатқа жетуге көмектеседі.
Ғажайып сөз
Сабақтың түйінді нақылы:
Ақыл — адам көрігі, ақылдың сабыр — серігі.
Жүректен жүрекке: мейірім мен сабырдың мекені
Балаларға «махаббат періштесі» туралы ой айтылады: ол көрінбесе де, жақсы істерге қуанып, сырттай бақылап жүреді. Қорапша ішінен жүрек бейнесі шығып, жүректің сыятын ұлы әлемі еске салынады: қуаныш, бақыт, мейірім, сабыр, достық.
Кішкентай тәжірибе
Қолды жүрек тұсына қойып, жүрек қағысын сезіну ұсынылады. Көңіл күй өзгерсе, жүрек соғысы да өзгеретінін байқаймыз: ашулансақ — ширығамыз, қуанғанда — жеңілдейміз.
Қорытынды тілек
- Сабырлы бол.
- Төзімді бола біл.
- Ашуыңды ақылға жеңдіре біл.