Күндердің күнінде басқа елдің баукеспе бес ұрысы осы жігіттің жел жетпес жүйрігін естиді
Жел жетпес жүйрік және өлмейтін сөз
Ертеде бір тақыр кедей жігіт өмір сүріпті. Кедей болса да, өнерлі де тапқыр екен: атбегілік, құсбегілік, саятшылық — бәрі бойында бар. Ең қымбат қазынасы — қолындағы бірегей, жел жетпес жүйрік ат. Ол сондай сәйгүліктерді ел аралап жүріп өзі сынап тауып, өзі мәпелеп баптайды.
Жаз шықса байларға жалданып жұмыс істеп, күн көрісін табады. Қыс түссе жапан түзді, сай-саланы, орман мен тауды кезіп, қасқыр мен еліктің ізіне түседі; қарсақ пен түлкі қағады. Суыр мен қоян аулап, тиын мен күзен ұстап, кәсібін жүргізеді.
Бес ұрының көз құрты болған жүйрік
Бір күні басқа елдің баукеспе бес ұрысы осы жігіттің жел жетпес жүйрігі туралы естиді. Қалай да қолға түсірудің амалын ойластырады. Бірақ жігіт жалғыз атын көз алдынан бір сәт таса қылмайды. Ұрылар күндіз-түні торыса да, жүйрікті ала алмай, еңселері түседі. Ақыры өшігіп, ерегісіп, жігіттің аңға шығатын, дала кезетін кезін аңдиды.
Олар ізін бағып, кезек-кезек ұтылай қуып, абайсызда соғып жығып, атын олжалап кетпек болады.
Көрініс
Қыстың қиыршық қары борап, қызыл шұнақ аязы қарып тұр. Тоқал ешкінің мүйізіндей қырқалы, Едірей атанған төбелердің арасынан жүйрік ат мінген жігітті ұрылар байқайды.
Уәделескен жоспар бойынша бесеуі Едірейдің «иек артпа» аталатын қысталаң тұсынан кезектесе қуып, жігітті өз еліне жібермей, бірінен соң бірі өкшелеп отырады.
Жігіт олардың мақсаты — астындағы атын тартып алу екенін біледі. Бірақ жалғыз өзі қаруланған адамдарға қарсы тұру да — көзсіздік. Сонда ол ел есінде қалатын, ұрпақ санасында жатталатын бір сөз айтып қалуды ойлайды.
Айқай
«Құнти, кедей, құнти!»
Қар бораған құба төбелерді айнала шауып жүріп, ол осы сөзді қайта-қайта айқайлап қашады.
Ұрылар жабылып келіп, жігітті сойылға жығады да, жүйрік атын олжалап кетеді.
Сөздің жұртқа тарауы
Жаз шыққан соң ұрылар жайлауда ет жеп, қымыз ішіп, көңілдері тасып отырғанда, соғып кеткен жігітті мазақтап күліседі.
Күлкіге қалған сұрақ
«Сол жігіттің ақыл-есі дұрыс па өзі? Өзі мертігіп, атынан айырылып жатса да, “Құнти, кедей, құнти!” деп беталды айқайлай бергені несі?»
Бұл сөз ауыл балаларының құлағына шалынады. Олар бірін-бірі қуалап ойнағанда, қашқаны: «Құнти, кедей, құнти!» деп зымырайды. Қуғаны: «Құнтиды ұста!» деп жүгіреді. Сөйтіп, әлгі айқай балалар ойынының ажырамас бір бөлігіне айналып, қысы-жазы айтылатын сөз болып қалады.
Із кесіп келген кедейдің арманы
Арада бір жыл өтеді. Жігіт жарақатынан айығып, намысы оянып, жоғын іздеуге бел буады. Жүйрік атынан айырылғаны жанына батады. Ақыры жаяу ел аралап, табанын тоздырып сұрау салады. Бірақ ұзақ уақыт ешбір сыбыс естімейді.
Ұры-қарысы көп делінетін алыстағы бөтен елді де шарлайды. Бір күні жылқысы көп, желісі ұзын бір ауылдың ту сыртында ойнап жүрген балаларға жолығады. Байқаса, балалардың қашқаны да, қуғаны да әлгі таныс сөзді айтып жүр:
«Құнти, кедей, құнти!»
Жігіт балалардан бұл ауылдың кімнің ауылы екенін, сөздің қайдан шыққанын, сондай-ақ осы елде әділдігімен, сөз қадірін білетіндігімен аты шыққан ақсақалдың кім екенін сұрап, мән-жайды ұғады.
Отарбай ақсақалдың төрелігі
Жігіт жасы сексеннен асқан Отарбай деген ауыл ақсақалына барып сәлем береді. Басынан өткенін түгел айтып, теңдік пен әділдік сұрайды. Төрінен гөрі көрі жуық қария көп ойланады: жалғыз кедейді аяйды, әрі істің анығына, сөздің шындығына көзі жетеді.
Ақсақалдың сөзі
Адам өлсе де, сөз өлмейді.
Мал жоғалса да, сөз жоғалмайды.
Қашан да арам жеңіледі, адал жеңеді.
Адамға адалдық пен әділдік керек.
Жас бала үйренбесе өтірік айтпайды: үлкендерден естігенін айтады, көргенін істейді. Балалы үйдің ұрлығы жатпайды.
Отарбай бес ұрыны шақыртып алып, жігіттің табан ақы, маңдай терімен тапқан жалғыз атын дереу қайтаруды бұйырады. Бұған қоса, ақылды жігітке және жақсы атқа жасаған қиянаттың айыбы ретінде бесеуі бес бесті аттың мойнына қосақтап, соңына тіркеу етіп берсін дейді.
Ұрылардың мойындауы
Мойындарына су кетіп, бұлтара алмаған қарақшылар: «Сөз тапқанға қолқа жоқ. Қылша мойнымыз мұнша! Атың да, айыбың да дайын. “Құнти, кедей, құнти!” деген сөзді бекер айтпаған екенсің — енді білдік», — дейді.
Сөйтіп, кедей жігіт бір атына бес бесті қосып алып, еліне қайтқан екен.