Қазақша рефераттар

Арбитраждық шешімнің жарамсыздығы

Арбитраждық шешімнің жарамсыздығы (күшін жою) және оны тану мен орындаудан бас тарту мәселелері халықаралық және ұлттық деңгейде нақты нормалармен реттеледі. Төменде бұл институттың негізгі көздері ретінде: Сыртқы сауда арбитражы туралы Еуропа конвенциясы, 1958 жылғы Нью-Йорк конвенциясы және Қазақстан Республикасының “Халықаралық коммерциялық төрелік туралы” Заңы бойынша жүйелі шолу беріледі.

Еуропа конвенциясы: арбитраждық шешімді жарамсыз деп тану (ІХ бап)

Еуропа конвенциясының ІХ бабы арбитраждық шешімді жарамсыз деп тану (күшін жою) мәселесін қамтиды. ІХ баптың 1-тармағында шешімді күшін жоюға әкелетін жағдайлар мен негіздер көрсетіледі. Конвенцияға қатысушы мемлекеттердің бірінде осы Конвенция қолданылатын арбитраждық шешімнің күшін жою өзге қатысушы мемлекеттерде бұл шешімді танудан және орындаудан бас тартуға негіз бола алады.

ІХ бап, 1-тармақ: күшін жоюдың негізгі негіздері

  • а) Арбитраждық келісім тараптарының әрекет қабілеттілігі шектелген болса немесе арбитраждық келісім тараптар бағындырған құқық бойынша жарамсыз деп танылса; ал мұндай нұсқау болмаса — шешім шығарылған мемлекет құқығы бойынша жарамсыз болса.
  • b) Күшін жоюды талап ететін тарап арбитрді тағайындау немесе талқылау туралы тиісінше хабарланбаса, не өзге себептермен өз ұстанымын білдіру мүмкіндігінен айырылса.
  • c) Шешім арбитраждық келісімде (немесе шарттағы арбитраждық ескертпеде) көзделмеген дауға қатысты шығарылса немесе келісім шегінен шықса. Егер келісім шеңберіндегі және одан тыс бөліктерді бөлу мүмкін болса, келісімге жатпайтын мәселелер бойынша шешімнің бөлігі ғана күшін жоюы мүмкін.
  • d) Арбитраж алқасының құрамы немесе арбитраждық іс жүргізу тәртібі тараптардың келісіміне немесе Конвенцияның IV бабының талаптарына қайшы келсе.

ІХ бап, 2-тармақ: Нью-Йорк конвенциясымен арақатынасы

Егер мемлекеттер бір мезгілде 1958 жылғы Нью-Йорк конвенциясына да қатысушы болса, Еуропа конвенциясының ІХ бабының 1-тармағы Нью-Йорк конвенциясының V бап 1(e) тармақшасының қолданылуын ІХ баптың 1-тармағында көрсетілген жағдайлармен шектейді.

Нью-Йорк конвенциясы: тану мен орындаудан бас тартудың шекті негіздері (V бап)

Нью-Йорк конвенциясының V бабы арбитраждық шешімді тану және орындаудан бас тартуға болатын жағдайларды тізбектейді. Бұл тізім жабық: көрсетілмеген өзге негіздер қолданылмауы тиіс.

V бап, 1-тармақ: тараптың өтінішімен дәлелденетін негіздер

Бұл негіздер шешім бағытталған тараптың өтініші бойынша қаралады және дәлелдемелер ұсынуды талап етеді.

  • a) Тараптардың әрекет қабілеттілігі жоқ немесе арбитраждық келісім қолданылатын құқық бойынша жарамсыз.
  • b) Тиісті хабарландыру болмағандықтан немесе өзге себептермен тарап өз ұстанымын білдіре алмаған.
  • c) Шешім арбитраждық келісім қарастырмаған дауға қатысты немесе келісім шегінен шыққан (бөліп қарау мүмкін болса, келісімге жатпайтын бөлігі ғана қамтылуы мүмкін).
  • d) Арбитраж органы құрамы немесе рәсім тараптардың келісіміне не арбитраж өткен елдің заңына қайшы.
  • e) Шешім тараптар үшін түпкілікті емес, не шешім шығарылған елдің (немесе қолданылатын құқық елінің) құзыретті органы оны күшін жойған немесе орындауды тоқтата тұрған.

V бап, 2-тармақ: соттың өз бастамасымен (ex officio) қарайтын негіздері

Бұл негіздер тарап өтінішіне тәуелсіз түрде құзыретті органның өз бастамасымен бағалануы мүмкін.

  • a) Даудың пәні сол мемлекеттің заңы бойынша арбитражға берілмейді.
  • b) Тануға және орындауға жол беру мемлекеттің жария тәртібіне (public policy) қайшы.

Дәлелдеу ауыртпалығы және құрылымдық ерекшелік

Нью-Йорк конвенциясында дәлелдеу ауыртпалығы мәселесі тікелей логикамен айқындалған: V баптың 1-тармағындағы негіздер бойынша дәлелдемені, әдетте, тану мен орындауға қарсы тарап ұсынады. Ал V баптың 2-тармағы бойынша сот белгілі бір мәселелерді ex officio (өз бастамасымен) ескере алады.

Еуропа конвенциясында дәлелдеу ауыртпалығы арнайы нормамен ашып көрсетілмейді. Сонымен қатар Нью-Йорк конвенциясы бас тарту негіздерін екі топқа бөлу арқылы (1) тарап өтінішімен және (2) соттың өз бастамасымен қаралатын негіздер арқылы практикалық қолдануды жеңілдетеді.

Еуропа конвенциясына қатысты талқылаулар: Лебедев атап өткен түйіндер

Конвенцияны әзірлеу кезеңінде кейбір делегациялар арбитраждық келісімнің жарамдылығын анықтайтын коллизиялық байламды нақтылауға қарсы болып, оны тек “қолданылатын құқық” ұғымымен шектеуді ұсынған. Мұндай тәсіл маңызды мәселені көмескі күйде қалдыруы мүмкін еді.

Осыған байланысты кеңес делегациясы конференцияның 23-отырысында арбитраждық келісімнің жарамдылығы тараптар бағындырған заңмен, ал мұндай нұсқау болмаса шешім шығарылған мемлекеттің заңымен анықталуы тиіс деген ұсыныс енгізіп, ол қабылданды.

Нью-Йорк конвенциясы мен Еуропа конвенциясы қатар қолданылатын мемлекеттер арасындағы қатынастарда Нью-Йорк конвенциясының V бабы 1(a) тармақшасы Еуропа конвенциясындағы тиісті ережелермен үйлесімді қолданылуы керек.

Арбитраж құзыретіне қарсылық білдіру мерзімі (Еуропа конвенциясы, V бап логикасы)

Еуропа конвенциясы арбитраждық келісімге қарсылық білдірудің бірқатар жағдайларын айқындайды. Атап айтқанда, арбитраждың құзыретсіздігі туралы қарсылық, егер ол арбитраждық келісімнің жарамсыздығына немесе күшін жоюына негізделсе, істің мәні бойынша өзге қарсылықтардан кешіктірілмей білдірілуі тиіс. Егер дау арбитраж құзыретінің шегінен шығады деген уәж уақтылы айтылмаса, ол мәселені кейіннен қайта көтеру шектелуі мүмкін (бұл, негізінен, тараптың еркімен жасалатын қарсылықтарға қатысты).

“Ақырғы шешім” ұғымы

Конвенцияда “ақырғы шешім” түсінігі толық ашылмаған. Лебедевтің пікірінше, бұл әрбір нақты іс бойынша арбитраждық келісім бағынатын құқыққа немесе шешім шығарылған мемлекеттің заңына байланысты бағалануы ықтимал.

Күшін жою және тоқтата тұру: Еуропа конвенциясының нақтылауы

Нью-Йорк конвенциясы құзыретті органдарға белгілі бір икемділік береді, өйткені шешімді күшін жою немесе орындауды тоқтата тұрудың барлық негіздерін егжей-тегжейлі нақтылап шықпайды. Осыдан келіп, Еуропа конвенциясы шешім шығарылған мемлекетте күшін жоюға негіз болатын жағдайларды нақтырақ белгілеуге ұмтылады. Іс жүзінде бұл логика күшін жоюдың келесі негізгі топтарына келіп тіреледі: арбитраждық келісімнің жарамсыздығы, қорғану құқығының бұзылуы, келісім шегінен шығу, процедураны сақтамау.

Қазақстан құқығы: төрелік шешімді күшін жою және орындаудан бас тарту

Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 28 желтоқсандағы “Халықаралық коммерциялық төрелік туралы” Заңында бұл мәселелер екі негізгі бапта көрініс тапқан: 31-бап (төрелік шешімге шағым жасау, яғни күшін жою) және 33-бап (төрелік шешімді танудан және орындаудан бас тарту негіздері).

31-бап: күшін жою туралы өтініштің логикасы

Төрелік шешімге шағым жасау құзыретті сотқа тек күшін жою туралы өтініш беру арқылы жүзеге асырылады.

Негізгі негіздер (қысқаша)

  • Төрелік келісім тараптарының әрекет қабілеттілігі мәселесі немесе келісімнің қолданылатын құқық бойынша жарамсыздығы (нұсқау болмаса — ҚР заңнамасы бойынша).
  • Төрешіні тағайындау немесе істі қарау туралы тиісті хабарлама болмауы, не өзге дәлелді себептермен түсініктеме беру мүмкіндігінің болмауы.
  • Шешімнің төрелік келісімде көзделмеген дау бойынша шығарылуы, келісім шегінен шығуы немесе даудың төрелікке жатпауына қатысты мәселелер (бөлу мүмкін болса — келісімге кірмейтін бөлігі ғана жойылуы мүмкін).
  • Төреліктің құрамы немесе рәсімі тараптардың келісіміне және (немесе) төрелік регламентіне сәйкес келмеуі.
  • Құзыретті соттың бағалауы бойынша: шешім ҚР жария тәртібіне қайшы немесе дау ҚР заңнамасы бойынша төрелікте қаралуға жатпайды.

Өтініш беру мерзімі

Күшін жою туралы өтініш, жалпы ереже бойынша, тарап төрелік шешімді алған күннен бастап үш ай өткеннен кейін берілмеуі тиіс.

Іс жүргізуді тоқтата тұру мүмкіндігі

Құзыретті сот тараптың өтініші бойынша төрелік істі қайта жаңғыртуға немесе күшін жою негіздерін жоюға мүмкіндік беретін өзге шараларды қолдану үшін іс жүргізуді белгілі бір мерзімге тоқтата тұруға құқылы.

Құзыретті сот бұл мәселе бойынша ұйғарым шығарады; ол ұйғарымға Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу заңнамасына сәйкес шағым жасалуы немесе наразылық білдірілуі мүмкін.

33-бап: танудан және орындаудан бас тарту негіздері

Заңның 33-бабы төрелік шешімді танудан немесе орындаудан бас тарту негіздерін бекітеді. Бұл негіздердің 31-баптағы күшін жою негіздерімен үндес болуы қисынды: өйткені арбитраждық (төрелік) шешімнің жарамсыздығы көп жағдайда оны тануға және орындауға да кедергі келтіреді.

Қазақстандағы күшін жоюдың (және тиісінше танудан/орындаудан бас тартудың) негіздері өзінің құрылымы мен мазмұны бойынша, тұтастай алғанда, Нью-Йорк конвенциясында көзделген жағдайлармен сәйкес келеді.

Негізгі қорытынды

Еуропа конвенциясы арбитраждық шешімді күшін жоюдың бірқатар негіздерін нақтылап, Нью-Йорк конвенциясымен қатар қолданылатын жағдайларда белгілі бір шектеу логикасын енгізеді. Нью-Йорк конвенциясы тану мен орындаудан бас тартудың шекті негіздерін екі деңгейде (тарап өтініші және ex officio) жүйелейді. Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасы осы халықаралық тәсілдерге үйлесіп, төрелік шешімді күшін жою мен оны танудан/орындаудан бас тартудың тетіктерін айқын түрде бекітеді.