Қытай өзінің экономикалық, демографиялық және әскери мүмкіндіктерінің арқасында соңғы кездері Орталық Азиядағы жаңа үлкен ойынның белсенді қатысушысы болып отыр

Қытай өзінің экономикалық, демографиялық және әскери әлеуетінің арқасында соңғы жылдары Орталық Азиядағы жаңа «үлкен ойынның» белсенді қатысушысына айналды. Осыған байланысты Қазақстан басшылығының алдында Қытай секілді ірі әрі бірегей мемлекетпен жаңа форматтағы қарым-қатынас орнату міндеті тұрды.

Ірі державалардың назар тоғысқан ортада Қазақстанның шекарасын және қорғаныс қабілетін нығайту қажеттігі күшейді. Қазақстан аумағындағы мұнай мен кен орындарының мол қоры, сондай-ақ Еуразия құрлығының кіндігінде орналасып, Батыс пен Шығысты жалғап тұрған географиялық орны елдің саяси-экономикалық байланыстарға тартылуын жеделдетті.

Қазақстан Қытаймен тұрақты, достық және тату көршілік қатынастар орнатудың қажеттігін айқын түсінді. Екіжақты байланыстарға текетірестік пен өзара күдік енгізу Қазақстанның стратегиялық мүдделеріне қайшы болар еді. Өйткені ел алдында әлемдік қоғамдастыққа кірігу, экономикада құрылымдық қайта құрулар жүргізу сияқты күрделі міндеттер тұрды.

Қытай тарапынан Қазақстанмен жан-жақты байланыс орнатуға деген ықылас алғашқы кезеңнен-ақ байқалды. Қытай Қазақстандағы саяси тұрақтылықты, сондай-ақ энергетикалық, экономикалық және транзиттік мүмкіндіктерді маңызды деп бағалады.

ҚХР Қазақстанның мемлекеттік қауіпсіздігі мен экономикалық дамуына ықпал ететін сыртқы факторлардың бірі болып саналады. Қазақстан мен Қытай арасындағы мемлекеттік шекараның жалпы ұзындығы 1782 шақырым.

Қазақстан үшін Қытай Тынық мұхиты аймағына шығатын және Оңтүстік пен Оңтүстік-Шығыс Азияға экономикалық байланыстарды кеңейтетін маңызды «шығыс қақпа» қызметін атқара алады. Ал Қытай саяси-экономикалық тұрғыдан Қазақстанды өзіне қарай ашылатын «батыс қақпа» ретінде қабылдайды.

Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы ресми дипломатиялық қатынас 1992 жылғы 3 қаңтарда орнады. Екі мемлекет егемендікті және аумақтық тұтастықты өзара құрметтеу, бір-бірінің ішкі істеріне араласпау, теңдік пен өзара тиімділік, бейбіт қатар өмір сүру принциптері негізінде достық пен ынтымақтастықты дамытуға келісті.

1992 жылдың ақпанында Қазақстанның алғашқы ресми делегациясы Қытайға барып, Пекинде сауда-экономикалық және ғылыми-техникалық ынтымақтастық жөніндегі үкіметаралық комиссия құру, визалық рәсімдерді жеңілдету және шекара арқылы өту пункттерін ашу сияқты бағыттар бойынша бірқатар құжаттарға қол қойылды. Сол жылы ҚХР Алматыда, ал Қазақстан Пекинде елшіліктерін ашты.

Жоғары саяси деңгейдегі осы байланыстар сауда-экономикалық ынтымақтастыққа серпін беріп, 1990 жылдардың басында Қазақстан Қытайдың Орталық Азиядағы негізгі әріптестерінің біріне айналды.

1993 жылғы қазан айында Н.Назарбаевтың Қытайға тәуелсіз мемлекеттің басшысы ретінде алғашқы сапары өтті. Сапар барысында екі ел өзара қатынастардың принциптерін айқындаған маңызды құжатқа — Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы достық қатынастардың негіздері туралы бірлескен декларацияға қол қойды.

Құжатта тараптар барлық даулы мәселелерді бейбіт және өзара келісім арқылы шешуге, күш қолданудан немесе күш қолдану қаупінен бас тартуға, сондай-ақ бір-біріне қарсы бағытталған әскери-саяси одақтарға қатыспауға ниетті екенін растады.

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бұрынғы кеңес-қытай қатынастарында орын алған шекаралық таластар Қазақстан мен Қытай арасындағы қауіпсіздік күн тәртібіне тікелей әсер етті. Қытай тарапы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында белгіленген сызықтардың бірқатарын тарихи жағдайға байланысты «нақты емес» деп санағаны белгілі.

Карталарды салыстыру нәтижесінде бұрынғы кеңес республикалары мен Қытай арасында аумақтық сәйкессіздіктер анықталып, бірқатар учаске таласты ретінде белгіленді. Қазақстанға қатысты негізгі талқылау шекараның қазақ-қытай бөлігіне тиесілі бірнеше учаскеге қатысты өрбіді.

1994 жылғы сәуірде Қытай Үкіметі басшысының Қазақстанға сапары кезінде қазақ-қытай мемлекеттік шекарасы жөніндегі келісімге қол қойылды. Бұл құжат күрделі мәселені шешудің алғашқы нақты қадамы болды.

Кейін шекара сызығы негізінен айқындалып, тек екі шағын учаске бойынша мәселе ашық қалғаны хабарланды: Алматы облысы Алакөл ауданындағы Сарышілде өзені аңғары маңындағы учаске және Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы Шоған-Оба мен Баймырза сулары ауданы маңындағы учаске.

1995 жылғы қыркүйекте қол қойылған бірлескен декларацияда 1994 жылғы келісімді қатаң сақтау, шекараны белгілеу жұмыстарына жедел кірісу және қалған мәселелерді талқылауды жалғастыру қажеттігі бекітілді.

1996 жылғы 26 сәуірде Шанхайда Қытай, Ресей, Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстан басшылары шекара маңындағы әскери сала бойынша сенімді нығайту туралы тарихи келісімге қол қойды. Құжат шекара бойындағы 100 шақырымдық аймақта ірі әскери жаттығулар өткізуге және артиллерия мен өзге де құралдарды қолдануға шектеулер енгізді.

Келісімнің үшінші елдерге қарсы бағытталмағаны және әскери одақтың жаңа түрі еместігі атап көрсетілді. Бұл акт аймақтағы тұрақтылықты сақтауға бағытталған жаңа тәртіп үлгісі ретінде бағаланды.

Осы үдеріс кейінірек «Шанхай бестігі» форматына негіз болып, ол уақыт өте келе Шанхай ынтымақтастық ұйымы ретінде институционалдық сипат алды.

1996 жылғы шілдеде ҚХР Төрағасы Цзян Цзэминьнің Алматыға тұңғыш ресми сапары кезінде шекара мәселесі күн тәртібінің маңызды бөлігі болды. Бірлескен декларацияда XXI ғасырға бағдарланған өзара қарым-қатынас принциптері белгіленіп, шекара туралы 1994 жылғы келісімді қатаң сақтау және демаркация жұмыстарын жеделдету қажеттігі қайта расталды.

1997 жылғы қыркүйекте Ли Пэннің Қазақстанға екінші сапары барысында Қазақстан–Қытай мемлекеттік шекарасы туралы бірінші қосымша келісімге қол қойылды. Бұл 1994 жылғы келісімнің логикалық жалғасы еді. Сонымен қатар демаркация жүргізу жөнінде шешім қабылданып, жаңа шекара бағандарын орнату жоспарланды: олардың белгілі бір бөлігі Қазақстан, қалғаны Қытай тарапынан қойылуға тиіс болды.

1998 жылғы 4 шілдеде Қазақстан–Қытай мемлекеттік шекарасы жөніндегі ұзақ келіссөздер үдерісі маңызды кезеңге жетті. Қытай басшысының Қазақстанға сапары кезінде екі ел ортақ шекарадағы таласты учаскелер бойынша мәселені шешуге және шекараны түпкілікті белгілеуге бағытталған келісімдерге қол қойды.

Кейінірек жарияланған түсіндірулерде таласты учаскелердің пайда болуына тарихи кезеңдерде шекараның қараусыз қалуы, бағандардың жойылуы, кейбір картографиялық және жергілікті белгілеу дәлсіздіктері себеп болғаны айтылды.