Қобыланды батыр жырынан
Жылқы бейнесі: түр-сипат, түс, мінез және мәдени мағына
Жылқы түлігі ерте заманда қолға үйретіліп, адамзаттың қажетіне жараған ең іргелі малдардың бірі болды. Көшпенділер үшін ол — тек көлік не шаруашылық құралы емес, қасиетті әрі қадірлі серік. Қазақ халқын жылқысыз елестету қиын: ұланғайыр даланың тұрмыс-тіршілігі, өмір салты, өнер-білімі, әдет-ғұрпы, салт-санасы — бәрі де жылқымен тығыз байланысады.
Осы мәдени байланыс әдебиетте айрықша көрінеді. Ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінде жылқының түр-түсі, бітімі, жүрісі және ерекше қасиеттері жан-жақты ашылып, көркем тілмен бедерленеді.
Нені байқаймыз?
- Түс пен түр — мінез бен қуаттың көркем коды.
- Жүріс пен шабыс — батырлықтың ырғақтық айғағы.
- Жылқы — кейіпкердің бейнесін толықтыратын символ.
Негізгі ой
Жылқыға қатысты сипаттаулар бір ғана сыртқы көріністі емес, рухты, қуатты, мәртебені де аңғартады. Әдебиетте ол — мінездің айнасы, мәдениеттің таңбасы.
С. Сейфуллиннің «Қызыл ат» поэмасындағы түр мен түс жүйесі
Поэмада ақын жылқы түлігінің бірнеше түрін қатар көрсете отырып, әрқайсысының сипатын даралайды. Төмендегі жолдар жылқының алуан бейнесін бір нүктеге жинайды:
Білемісің, жүйрік сұлу қара айғырды?
Білемісің, әлгі жалбыр сары айғырды?
Сұр жорға ат, сүтті мама боз биені,
Соларды зиянкестер қалай қылды?..
Солардың бірі жауыр, бірі қатпа,
Сұр жорға ат қазір тулақ, ол енді ат па?
Мұнда қара айғыр — сымбат пен жүйріктіктің, сары айғыр — қуат пен қайраттың, сұр жорға — көркем жүрістің белгісіндей. Ал боз бие саумал мен қымыздың молдығын меңзейді. Ақын түсті жай бояу ретінде емес, жылқының болмысын ашатын көркем өлшем ретінде қолданады.
«Қобыланды батыр» жырындағы Тайбурылдың айбыны
Эпоста Қобыландының Тайбурылы батырдың серігі ғана емес, жырдың ішкі қарқынын жүргізетін күш ретінде танылады. Тайбурылдың сипаты оның төзімділігі мен қарқынын бірдей аңғартады:
Астындағы Тайбурыл,
Елбек-елбек жертауды,
Ерні төмен салынып
Қара терге малынып...
Бұл сипаттау Тайбурылдың жылқыға тән жүйріктігі мен мықтылығын қатар көрсетеді. «Бурыл» түс атауының өзінен-ақ белгілі бір қайсарлық пен айбат сезіледі.
«Алпамыс батыр» жырындағы Шұбардың шабысы
«Алпамыс батыр» жырында Шұбар аттың бейнесі ерекше динамикамен беріледі. Оның шабысы кеңістікті «жарып өтетін» тасқынға теңеледі:
Таудан асқан тасқындай,
Төгіліп Шұбар жөнеді.
Адыр-адыр бел еді,
Адам қорқар жер еді,
Неше қиын жерлерден
Тегістей шауып келеді.
Бұл тұста Шұбар өте жүйрік қана емес, бітімі бөлек, алысқа төзетін, кедергіні «теңестіріп» өтетін тегеурінді жануар ретінде көрінеді. Оның бейнесі Алпамыс батырдың өр тұлғасымен табиғи үйлесім табады.
Е. Раушановтың «Қаракөк айғыр туралы балладасындағы» жинақы сурет
Есенғали Раушанов жылқыны эпикалық дәстүрдегідей қасиеттерді үйіп-төкпей, ықшам әрі нәзік эмоциялық реңкпен береді. Өлең жолдары өткен күннің елесін, сағыныш пен кешігу сезімін алдыңғы қатарға шығарады:
Қаба жалды қара құнан боп мені,
Түн ішінде оятады өткен күн.
Балам-ай, қам екен ғой Қаракөгің,
Енді кеш, бір иласын табар едім...
Мұндағы «қара» бояуы кейде жинақтық, кейде жалпылық мән береді: бейне нақты тұлғадан да жоғары көтеріліп, тұтас бір күйді, естелікті білдіреді. Ақын жылқыны батырлық мифтің салмағымен емес, ішкі толғаныстың тынысымен жақындата суреттейді.
Қорытынды: түс арқылы танылған күш пен сұлулық
Қазақ дүниетанымында жылқының түсі мен түрі — жай сыртқы белгі емес, оның қуаты мен мінезін, жүрісінің әсемдігін айқындайтын өлшем. Әдебиеттегі мысалдар бұл түсініктің тереңдігін дәлелдейді: бірде жылқы батырдың айбатын арттырады, бірде халық жадының нәзік мұңын жеткізеді.
Түйін
Жылқыны баптаған халықтың өзі де қайсар. Қуатты жылқы — қуатты рухтың серігі. Сондықтан қазақ мәдениетінде жылқы бейнесі ұрпақтан ұрпаққа көркем ойдың арқауы болып қала береді.
Пайдаланылған дереккөздер
- С. Сейфуллин. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: Қазығұрт баспасы, 2004.
- Батырлар жыры. Екі томдық жинақ. Астана.
- Е. Раушанов. Шолпан жұлдыз туғанша (өлеңдер жинағы).