Қарлығаш
Қарлығаш (Hirrundinidae): таралуы мен жалпы сипаттамасы
Қарлығаш (Hirrundinidae) — торғай тәрізділер отрядына, әнші торғайлар тобына жататын тұқымдас. Ол Арктика мен Антарктидадан өзге аймақтардың барлығына дерлік кең таралған. Тұқымдас 20 туысқа бірігетін 79 түрден тұрады.
Қазақстанда кездесетін түрлері
- Жар қарлығашы
- Құз қарлығашы
- Қосреңді қарлығаш
- Секпілтөс қарлығаш
- Кент қарлығашы
Дене құрылысы және сыртқы белгілері
Қарлығаштың тұмсығы қысқа, ал тұмсық түбі кең; езулерінің арасы алшақ келеді. Қанаттары жіңішке әрі ұзын болғандықтан, ұшуға өте бейім.
Дене бітімі ерекше сымбатты. Саусақтары қысқа әрі әлсіз болғандықтан, жерде жүруі ебедейсіздеу. Қауырсыны тығыз, жотасы көбіне қара түсті жылтыр болып келеді. Сыртқы түрінен еркегі мен ұрғашысын айыру қиын.
Ұшу қабілеті және қоректенуі
Қарлығаш — өте жақсы ұшатын құс. Тіршілігінің көп бөлігін ауада өткізіп, ұшып жүріп қорегін ұстап жейді. Тіпті су үстімен зулап өткенде-ақ су ішіп кете алады. Негізгі қорегі — ұсақ жәндіктер.
Ұя салуы және көбеюі
Қарлығаш ұясын саз балшықты сілекейімен араластырып, берік етіп жартас қуыстарына, жағалаудағы жарларға, үй ішіне, кейде ағаш басына да салады. Ұясы жарты ай тәрізді немесе түбі кең, аузы тар құмыра пішінді болып келеді.
Ұяның түбіне қауырсын және басқа да жұмсақ материалдардан төсеніш жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, ал жабық ұядағы жұмыртқа ақ түсті болады. Жылына 1, кейде 2 рет 3–7 жұмыртқа салып, балапан басады. Балапандары қызылшақа болып шығады.
Ауа райын болжаудағы «белгі»
Ашық күндері қарлығаш жоғарылай ұшады, ал жауын-шашын жақындағанда жер бауырлап, төмен ұшады. Осы ұшу ерекшелігіне қарап, адамдар ауа райының өзгерісін алдын ала шамалай алады.