Теңгенiң долларға шаққандағы валюталық бағамы.
Валюталық бағам ұғымы
Валюталық бағам — бір елдің ақша бірлігінің басқа елдің ақша бірліктеріне шаққандағы бағасы. Ұлттық валюталарды салыстыру өндіріс пен айырбас үдерісінде қалыптасатын объективті құндық қатынастарға негізделеді.
Негізгі ой
Валюталық бағам тұрақты шама емес: ол валюталарға деген сұраныс пен ұсыныстың өзгеруіне байланысты үнемі құбылып отырады.
Бағамның қалыптасуына әсер ететін факторлар
Валюталық бағамға ықпал ететін факторларды үш ірі топқа бөлуге болады: саяси, экономикалық және психологиялық.
Саяси факторлар
- Саяси тұрақтылық
- Валюталық заңнаманың ырықтандырылуы
- Валюталық саясаттың болжамдылығы
Қазақстан жағдайында саяси тұрақтылық бағамның қалыптасуына жалпы оң әсер етеді.
Экономикалық факторлар
Халықаралық тәжірибеде жиі аталатын «экономикалық төртбұрыш» қағидаты мына көрсеткіштерге назар аударады:
- Экономикалық өсу
- Инфляцияның төмен қарқыны (жылына 10%-ға дейін)
- Жұмыссыздықтың төмен деңгейі (шамамен 8%-ға дейін)
- Әлемдік нарықтағы тепе-теңдік
Экономикалық факторлардың бірқатар қолайлы қырлары қазіргі кезеңде ел экономикасында байқалады.
Психологиялық факторлар
- Жаппай сұраныс (нарық көңіл күйі)
- Капиталды тәуекелден қорғауға ұмтылыс
- Күтулер мен қауесеттердің ықпалы
Бағам динамикасына тікелей әсер ететін көрсеткіштер
Сатып алу қабілеті және инфляция
Ақша бірлігінің сатып алу қабілеті мен инфляция қарқыны бағам бағытына әсер етеді.
Төлем балансы
Экспорт-импорт және капитал қозғалысы валютаға сұраныс пен ұсынысты өзгертеді.
Пайыздық мөлшерлеме айырмасы
Мөлшерлемелердегі айырма капитал ағынын және валюталық сұранысты ынталандырады.
Нарық құрылымы және сенім
Алыпсатарлық операциялар, реттеу және әлемдік сенім деңгейі бағамға ықпал етеді.
Бағам қозғалысын айқындайтын факторлардың кеңейтілген жіктемесі
Валюталық бағамның қозғалыс бағытын анықтайтын факторларды үш топқа бөлуге болады: фундаменталды, техникалық және қысқа мерзімді күтпеген факторлар.
Фундаменталды факторлар
Фундаменталды факторлар — орта мерзімде әсер ететін, ұлттық экономиканың жағдайын сипаттайтын негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер. Әдетте бұл деректер ұлттық статистикалық органдар жариялайтын ресми статистикаға сүйенеді.
- Сатып алу қабілеті паритеті бойынша бағам
- Жалпы ұлттық өнім
- Нақты пайыз мөлшерлемесі
- Жұмыссыздық деңгейі
- Инфляция
- Төлем балансы
- Өнеркәсіптік өндіріс индексі
- Іскерлік оптимизм индексі
Техникалық талдау
Техникалық талдау — бағам қозғалысының графиктерін талдау. Чарттардың бірнеше кең тараған түрлері бар: сызықтық график, кесінді (бар) графиктері және жапон шамдары.
Бағам қозғалысы көбіне толқын тәрізді болады: бір кезеңде жоғарылап, келесі кезеңде төмендеу байқалуы мүмкін.
Қысқа мерзімді күтпеген факторлар
Бұл факторлар бағам динамикасына елеулі түзетулер енгізуі мүмкін. Оларға мыналар жатады:
- Төтенше жағдайлар (форс-мажор)
- Маңызды саяси оқиғалар
- Саяси лидерлердің мәлімдемелері
- Қысқа мерзімді валюталық инвестициялар
Валюталық операциялар және котировка
Валюталық нарық қатысушылары арасындағы операциялар валюталарды айырбастаусыз және айырбас пропорцияларын анықтаусыз жүзеге аспайды. Бір валютаны екінші валютаға айырбастау — шетел валютасын ұлттық валютаға немесе басқа валюталарға сату не сатып алу.
Котировка нені көрсетеді?
Валюталық котировка айырбасқа ұсынылған екі ақша бірлігінің қатынасын көрсетеді және айырбас пропорцияларын анықтауға мүмкіндік береді.
Мысал
1 USD = 136,312 KZT
Жанама баға белгілеу
Көптеген елдерде бағамды бекіткенде жанама баға белгілеу қолданылады: шетел валютасының белгілі бір мөлшеріне (мысалы, 1, 10, 100, 1000 бірлік) ұлттық валютаның қанша бірлігі сәйкес келетінін көрсетеді.
Баға белгілеудің түрі валютаның мәнін өзгертпейді — тек көрсетілу формасы өзгереді.
Фиксинг, спред және кросс-бағам
Фиксинг
Банкаралық бағамды сұраныс пен ұсынысты салыстыру арқылы анықтап, тіркеу рәсімі фиксинг деп аталады. Егер банк валютаны сатса, сатушы бағамы бекітіледі; ал сатып алса, сатып алушы бағамы бекітіледі.
Спред (маржа)
Сатып алушы және сатушы бағамдарының арасындағы айырма банктің шығындарын жабуға және табысын қалыптастыруға қызмет етеді. Бұл айырма маржа немесе спред деп аталады.
Спред мөлшері нарықтағы нақты жағдайға, валюта мәртебесіне және операция көлеміне, сондай-ақ банк немесе компания мәртебесіне байланысты өзгеруі мүмкін.
Кросс-бағам
Сауда-өнеркәсіп клиенттері үшін котировка көбіне кросс-курс негізінде есептеледі. Кросс-бағам — екі валютаның үшінші валютаға қатысты есептелетін бағамынан шығатын қатынасы (жиі жағдайда АҚШ долларына қатысты).
Сатушы және сатып алушы бағамдары ресми бюллетендерде жарияланып отырады.
Нарық тәжірибесі
Банкаралық валюталық нарықтардағы операциялар халықаралық төлем және резерв құралы саналатын АҚШ долларына қатысты жиі жасалады.
Қазақстандағы теңге бағамының қалыптасуы: қысқаша шолу
Теңгені айналымға енгізіп, оны орнықты валюта ретінде қалыптастыру үшін Ұлттық банк бірқатар жұмыстар атқарды. Бүгінде теңге сыртқы экономикалық қатынастарда да қолданылады.
Режимдердің өзгеруі
Үкімет пен Ұлттық банктің ұстанған валюталық саясаты шамамен 10 жыл ішінде екі рет өзгерді. Алғашқы кезеңде валюта нарығында басқарылатын режим басым болды: айтарлықтай ауытқулар болған кезде жағдайды түзету үшін шұғыл шаралар қолданылды.
Алтын-валюта резервтері
Теңгенің тұрақтылығы мемлекеттiң алтын-валюта қорына да байланысты. Теңге айналымға енген кезеңде алтын-валюта қоры шамамен 500 млн АҚШ доллары болды.
Қазіргі кезде (ұлттық қор қаражатын қоса алғанда) халықаралық қаржы резервтері 7,8 млрд АҚШ долларына жетіп, бұрынғысынан шамамен 15 есе артты.
1999 жылғы еркін айырбас бағамы режиміне өту
1999 жылы Қазақстан Үкіметі мен Ұлттық банк теңгенің шетел валюталарына шаққандағы бағамын еркін анықтау режиміне көшуді жөн көрді. Бұл тәсіл әдетте нарықтық экономикасы қалыптасқан елдерге тән. Ол кезеңде Қазақстан экономикасы да нарықтық заңдылықтарға көбірек бейімделіп, валюталық саясаттағы өзгеріс кейінге қалдыруға болмайтын маңызды мәселеге айналды.
Сандық мысал: USD/KZT бағамының өзгерісі
Теңге айналымға енген күні 1 АҚШ долларына шаққандағы бағам 4 теңгеден сәл жоғары болса, 1999 жылдың сәуірінде бұл көрсеткіш 120 теңгеден асып түсті.
Мәтінде аталған сызба берілмегендіктен, бұл бөлімде тек сипаттамалық қорытынды ұсынылды.