Айтыс
Айтыс — қазақтың ауызша әдеби-музыкалық өнеріндегі ең көлемді әрі аса құнды салалардың бірі. Бұл — суырыпсалма ақындық өнердің жемісі. Айтыс арқылы халықтың әдет-ғұрпы мен тұрмыс-салты, дүниетанымы, эстетикалық талғамы, рухани-философиялық және әлеуметтік көзқарастары, тарихи қалыптасу жолы айқын көрінеді.
Ежелгі бастаулар тұрмыс-салт жырларымен, соның ішінде «Жар-жар» мен «Бәдік» үлгілерімен сабақтас келеді: алғашында көпке ортақ жаттанды өлеңдер басым болса, кейінгі кезеңдерде суырыпсалмалылық сипат күшейіп, ақынның өз жанынан шығарып айтуы негізгі өлшемге айналды.
Тақырыптық ауқым және тарихи дамуы
Айтыста көтерілетін тақырыптар өте сан алуан. Айтыстың ең көне түрлерінің бірі — «Бәдік» айтысында адамның табиғатқа ықпал ету ниеті, тылсымға сенім мен ғұрыптық ұстанымдар байқалса, кейін айтыстың кемеліне келген ең күрделі түрі — ақындар айтысы — көптеген тарауға бөлініп, халық өмірін жан-жақты әрі толық бейнелеуге ұмтылды.
Қалыптасқан түрлері
- Бәдік айтысы
- Қайымдасу
- Жануарлар мен адамның айтысы
- Ақ айтыс
- Сүре айтыс
- Жұмбақ айтыс
Кең өріс алған кезең
Айтыс қазақ даласында әсіресе XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап ерекше кең өріс алып, мол серпінмен дамыды. Бұған сол дәуірдегі көшпелі өмір салты, әдет-ғұрып пен дәстүрдің қоғамдық өмірдегі рөлі үлкен ықпал етті. Бұл өнерді тудырған да, дамытқан да — ақындар.
Айтыс қазаққа ағайындас, тұрмыс-тіршілігі мен қоғамдық болмысы ұқсас қырғыз, түркімен, қарақалпақ халықтарында да кездеседі.
Басты ерекшелік: суырыпсалмалық
Айтыстың ең басты ерекшелігі — оның суырыпсалма түрде орындалуы. Тақырып алдын ала толық бекітілмей, көбіне айтыс үстінде айқындалады. Сондықтан әр айтыскер қарсыласын қалай ұту, қай тұста тосылдыру керегін ойластырып, сақадай сай келуге тырысқан.
Айтыс барысындағы тартыс табиғаты
Айтыста бір тақырыптан екіншісіне ауысу жиі болады. Ақындар жекпе-жекке шыққан батырлардай бір-біріне күш көрсетіп, өз өнерінің қуатын танытады, туған жерінің, елінің мәртебесін жырлайды. Жеңіске ұмтылған ақын қарсыласының мінін де өлеңге қосады.
Айтыс түйіні — шындық
Айтыстың түйіні — шындық. Қанша жүйрік, тапқыр ақын болса да, шындықтан жалтарып кете алмаған. Ел алдында айтылған уәжді, аталы сөздің салмағы айтыстың тағдырын шешіп жіберетін сәттер де осыдан. Осы сипатымен айтыс қазақтың шешендік сөз дәстүрін еске салады.
Жадта сақталу себебі
Айтыс өлеңдерінің ғасырлар өтсе де ұмытылмай жетуі — халықтың ақын талантын қадірлеуімен қатар, ел намысын қорғаған сөз үлгілерін кейінгі ұрпақтың санасына сіңіріп, патриоттық сезімді оятудың құралы деп тануымен байланысты.
Тәрбиелік мәні
Айтыс — шешендік сөз сайысы ғана емес, тәрбие мектебі. Ол тапқырлықты, білімдарлықты, өмірді сергек танып-білу қабілетін және ақынның өзіндік даралығын айқын талап етеді.
Классикалық тұлғалар
Ертеде өткен айтыс дүлдүлдері қатарында Біржан мен Сара, Кемпірбай мен Шөже, Жанақ пен Орынбай, Әсет пен Рысжан, Жамбыл мен Құлманбет сияқты жұптар аталады. Олар рулы елдің ар-намысын қорғаған сөз шеберлері ретінде бағаланған.
Зерттелуі және жүйеленуі
Айтыс қай кезеңде де филологтар, фольклортанушылар мен саяхатшылар назарынан тыс қалмаған. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап айтыстың әртүрлі үлгілерін қазақ арасынан В. Радлов, Ш. Нұрмағамбетұлы, Т. Сейдалин, С. Жантөрин, Ж. Шайхысламов, Ә. Диваев, С. Сейфуллин және басқа зерттеушілер жинап, жариялаған.
Сонымен қатар айтыс туралы құнды ойлар мен деректер А. Васильев, А. Левшин, Ш. Уәлиханов, А. Янушкевич, А. Байтұрсынов, М. Әуезов, С. Мұқанов, Е. Ысмайылов, Қ. Жұмалиев, З. Ахметов, С. Қирабаев, М. Мырзахметов, С. Қасқабасов, М. Жармұхамедұлы және т.б. еңбектерінде көрініс тапқан.
Жіктелуі
Соңғы деректерде қазақ айтысы екі үлкен салаға бөлінеді:
1) Тұрмыс-салт айтысы
- Бәдік
- «Жар-жар»
- Қыз бен жігіт айтыстары
- Қағысулар
2) Ақындар айтысы
- Дін айтысы
- Жұмбақ айтыс
- Жазба айтыс
М. Әуезовтің «қазақ ауыз әдебиетінде айтыстың көне түрі бірнеше адам қосылып орындалатын ғұрыптық әндерден басталып, ақындар айтысына ұласты» деген пікірі осы жіктеумен үндеседі.
Бүгінгі айтыс: көрермен мен қоғам айнасы
Қазіргі айтыскерлер сөз шеберлігі мен тапқырлығы арқылы көрерменнің көңілін көтеріп, қошеметке ие болады. Айтыстарда ел жетістіктері, жерімізді мекендейтін ұлттар арасындағы достық, тәуелсіздік құндылығы сияқты өзекті тақырыптар да жыр арқауына айналады. Сөз өнерін сағынған халықтың әр сөздің қадірін таразылап, мәнін бағалайтыны да осы тұста анық байқалады.
Танымал айтыскер ақындар
Бүгінде өнерсүйер қауымға кеңінен танымал айтыскерлер қатарында:
- Қуаныш Мақсұтов (Қарағанды)
- Сара Тоқтамысова (Семей)
- Айтақын Булгаков (Талдықорған)
- Аманжол Әлтаев (Астана)
- Кенжебай Жүсіпов (Қызылорда)
- Ринат Зайытов (Семей)
- Дәулеткерей Қапыұлы (Астана)
- Айбек Ережепов (Талғар)
- Асылбек Ишанов (Орал)
- Жандос Бөгембаев (Алматы облысы)
- Күміс Сәрсенбаева (Жамбыл облысы)
- Нұрлан Мұсаев (Маңғыстау)
- Аманжол Зағыпарұлы (Қызылжар)
- Сырымбек Сәрсембаев (Құлсары)
Тізім толық емес: айтыс дәстүрін жалғастырып жүрген ақындар қатары бұдан да кең.