Илегіш заттар
Басылым туралы мәлімет
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі жанындағы Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті.
Оқу құралы: «Былғары және мех технологиясы».
Авторлар: Әсенова Б.Қ., Нұрымхан Г.Н., Нұрғазезова А.Н.
Шыққан орны мен жылы: Семей, 2008. Көлемі: 123 бет.
Оқу құралында былғары және мех шикізатын өңдеуде жүргізілетін технологиялық үрдістер толық сипатталады. Сонымен қатар мал терілерінің былғарысы мен жүнді жабын құрылысы, тері топографиясы, тері сапасына әсер ететін факторлар және теріні біріншілік өңдеу мәселелері кеңінен баяндалған.
Әр үрдіске жеке тоқталып, қолданылатын әдістер, өңдеу ерекшеліктері, артықшылықтары мен кемшіліктері және үрдістің дұрыс өткенін тексеретін бақылау жұмыстары көрсетілген. Басылым «Былғары және мех технологиясы» мамандығы студенттеріне арналған.
© Шәкәрім атындағы СМУ, 2007
© Әсенова Б.Қ., Нұрымхан Г.Н., Нұрғазезова А.Н.
Мазмұны (қысқаша)
I-тарау
Мал терілерінің былғарысы мен жүнді жабын құрылысы
- Тері топографиясы
- Малдың терісіне әсер ететін факторлар
- Теріні біріншілік өңдеу
- Қалың тері тінін өңдеу ерекшеліктері
II-тарау
Былғары және мехті өңдеу
- Шикізаттарға сипаттама (мех және былғары)
- Технологиялық үрдістер (жібіту, шелдеу, күлдеу және т.б.)
- Илеу түрлері (хром, титан, цирконий, аралас илеу)
- Бояу, әрлеу, кептіру және механикалық операциялар
III-тарау
Былғары мен мехтің сапасы және сапаны басқару
- Сапа көрсеткіштері
- Бақылау және басқару қағидалары
- Пайдаланылған әдебиеттер
I-тарау. Мал терілерінің былғарысы мен жүнді жабын құрылысы
Илеу кәсібін меңгеру үшін терінің құрылымын түсіну ерекше маңызды. Бұл білім өндірістегі операцияларды дұрыс елестетуге және әр технологиялық қадамның мәнін бағалауға көмектеседі.
Тері топографиясы және негізгі қабаттары
Тері — жануар денесінің сыртқы қабаты. Ол жүнді жабыннан, эпидермистен, өзеңнен (дермадан) және теріасты жасушаларынан (шел қабатынан) тұрады.
Маңызды айырмашылық: былғары өндірісінде негізінен өзең қолданылады, ал түк пен эпидермис бөлектенеді. Мех өндірісінде өзең эпидермис және түкпен бірге өңделеді.
Эпидермис
Жүнді жабын астында орналасқан беткі қабат. Өте жұқа (шамамен тері қалыңдығының 1/20 бөлігі) және бірнеше эпителиальды тор қатарынан тұрады. Мех өңдеуде бұл қабатты сақтау қажет, өйткені ол түк қалташығымен тығыз байланысты.
Өзең (дерма)
Тері қалыңдығы мен беріктігін анықтайтын негізгі қабат. Колаген, эластин және ретикул талшықтарының өрілуінен тұрады. Былғары сапасы көбіне осы құрылымға тәуелді.
Шел қабаты
Теріасты жасушалары орналасқан қабат. Біріншілік өңдеу кезінде артық май, ет қалдықтары және қабықшалар осы аймақта жиі кездеседі, сондықтан мұқият тазартуды талап етеді.
Өзең талшықтарының түрлері
Колаген талшығы — ақуыз колагеннен түзіледі; қайнатқанда желімге айналуы оның негізгі қасиеттерінің бірі.
Эластин талшығы — колагенге қарағанда сәл бұйра әрі қалыңдау; көбіне өзеңнің төменгі бөлігінде орналасады.
Ретикул талшығы — ретикулин ақуызынан тұрады; эпидермиспен шекаралас аймақта тығыз тор түзеді.
Өзеңнің қабаттары: емізікше және торлы
Емізікше қабат
Өзеңнің жоғарғы бөлігінде орналасады. Көп жағдайда жүн тамырлары осы қабатта бекінеді. Тер және май бездері де осы аймақта болады. Колаген талшықтары салыстырмалы түрде жұқалау келеді.
Торлы қабат
Өзеңнің төменгі бөлігі. Былғарының беріктігі мен тұтастығын анықтайтын негізгі құрылым. Біркелкі колаген талшықтарының өрілімдерінен тұрады; өңдеу барысында оның иілгіш әрі жұқа болуына қол жеткізу маңызды.
Қабаттардың қалыңдығы мен талшықтардың өрілу сипаты малдың күйіне, күту жағдайына, сою уақытына және мал түріне байланысты өзгереді.
Терінің топографиялық бөліктері
Тері әр аймақта әртүрлі қасиет көрсетеді. Өндірісте бұл айырмашылықтарды ескеру ысырапты азайтуға және дайын өнім сапасын тұрақтандыруға көмектеседі.
Мехтік терілерде жиі қолданылатын атаулар
- Жота — ең бағалы бөлік; мойыннан құйрыққа дейінгі ортаңғы аймақ.
- Бауыр бөлігі — көп малда түгі сиректеу; кей жануарларда керісінше қалың болуы мүмкін.
- Табан — аяқ тұсы; тері тіні жуандау, жүнді жабын қаттылау.
- Мойын — бас сызығынан алдыңғы табандыққа дейінгі бөлік.
- Құйрық — құйрық ұшы және құйымшақпен жалғасқан бөлік болып бөлінеді.
Былғары өндірісіндегі үлгілік жіктеу (ІҚМ, жылқы, шошқа)
- ІҚМ: жонарқа — ең құнды; құйымшақ — тығыз әрі иілгіш; шап пен табан — ең жұқа, созылғыш.
- Жылқы: алдыңғы және сауыр бөлігі болып бөлінеді; құрылымы ІҚМ-ға ұқсас, бірақ аймақтық айырмасы бар.
- Шошқа: ортаңғы бөлігі «бөксе» деп аталады; бүйір жақтары «қол терісі» ретінде қарастырылады.
Мехтік жартылай фабрикатқа қойылатын негізгі талаптар
Қалыңдық
Бұйым жеңіл әрі қолайлы болуы үшін тым қалың болмауы тиіс.
Беріктік
Ұзақ мерзімді пайдалануға төзімділік.
Иілгіштік
Қозғалыстан кейін бастапқы пішінін сақтау қабілеті.
Жұмсақтық
Тұтынушылық жайлылық пен өңдеу сапасының көрсеткіші.
Жүнді жабын: құрамы және категориялары
Мех өндірісінде жүнді жабын бүкіл терінің сапасын айқындайды. Жануарларда жүнді жабын біркелкі болмайды және қылшықтың бірнеше категориясынан құралады.
Бағыттаушы қылшық
Қалың әрі серпімді; ұзын өзекті; ұштары бетке шығып тұрады.
Өстік қылшық
Бағыттаушыдан қысқалау, бірақ қалыңырақ болуы мүмкін. Кей мех түрлерінде сәндік мақсатпен қысқартылуы не алынып тасталуы ықтимал.
Мамық қылшық
Ең қысқа, өте нәзік әрі жұқа; төменгі қабатта тығыз түкті жабын түзеді. Аң терісінде мамық қылдар 94–98% дейін жетуі мүмкін.
Сезімтал қылшық
Көбіне мойын мен ерін аймақтарында кездеседі; ерекше қызмет атқаратын қылшықтар.
Сапаны бағалаудағы негізгі көрсеткіштер
- Биіктік (ұзындық): жылу сақтау қасиетімен және сыртқы түрімен байланысты.
- Жиілік (тығыздық): жүнді жабынның қалыңдығын және «толықтығын» анықтайды.
- Беріктік: қылшықтың үзілуге төзімділігі және тері тінімен байланысы.
Жүнді жабын сапасы көбіне тері сапасын алдын ала бағалауға мүмкіндік береді: тығыз әрі біркелкі жабын — жақсы шикізаттың маңызды белгісі.
Малдың терісіне әсер ететін факторлар
Терінің сапасы тек өңдеу технологиясына ғана емес, малды күту мен пайдалану жағдайларына да тікелей тәуелді. Төмендегі факторлар өндірістік ақаулардың алдын алуда шешуші рөл атқарады.
Бағу және тамақтандыру
- Қоректену теңгерімі: жеткілікті әрі теңестірілген рацион терінің тығыздығын, жүннің жетілуін қамтамасыз етеді.
- Еркін қозғалыс: кең жерде жайылу терінің серпімділігі мен жүннің сапасын жақсартады.
- Тазалық (гигиена): лас орта кірдің жиналуына, кейін өңдеуде қиындықтарға және тері ауруларына әкелуі мүмкін.
- Паразиттермен күрес: бөгелек, кене және өзге паразиттер теріге ақау түсіреді.
Жынысы, жасы және маусым
- Жынысы: еркек малдың терісі көбіне ірілеу; кей жағдайда жүн қатқыл болуы мүмкін. Піштіру тері сапасын жақсартуы ықтимал.
- Жасы: жас малдың жүні көбіне нәзік әрі жұмсақ; кей түрлерде түсі қоюлау болуы мүмкін.
- Жыл мезгілі: түлеу кезеңдері жүн сапасын күрт өзгертеді; сою мерзімі шикізат сапасына тікелей әсер етеді.
Кездесетін ақаулар және олардың себептері
Механикалық ақаулар эпидермистің жарақаттануы және жүнді жабынның түсуімен көрінеді. Негізгі себептерге тері аурулары (экзема, іріңді дерматиттер), жұқпалы аурулар, гельминтозды жаралар, шіркей шағуы, төбелес пен соғылу жатады.
Сыздауық
Соғылу, төбелесу және аурулардан пайда болатын көгеру мен із қалуы.
Қамшы ізі
Қатты ұрғаннан қалған іздер, беткі қабатқа зақым келтіреді.
Тері бөртпесі
Шамадан тыс терлеу салдарынан пайда болуы мүмкін.
Таңба орны
Қыздырылған темірмен ен салудан қалған тұрақты ақау.
Сою мерзімі туралы қысқа бағдар
- Сиыр, бұқа, жылқы: көбіне тамыздың соңы мен желтоқсанның соңы аралығы тиімді — тері тығыз әрі сау келеді.
- Қой: маусым–тамыз — қолайлы; күзде қылшық ұзарып, жұқара бастайды, көктемде сапасы төмендейді.
- Ешкі: көбіне күз мезгілі ыңғайлы.
- Мамықтық аңдар: қыста жүн ең ұзын әрі жылтыр; кеш күз бен ерте көктемде сапа жоғары болуы ықтимал.
Теріні біріншілік өңдеу: сою, сыпыру және майсыздандыру
1) Сою
Негізгі талап — малды толық қансырату. Қан бактериялардың дамуына қолайлы орта; қан тамырларында қалып қоюы теріде қажетсіз қабықша түзіп, сапаны төмендетеді.
2) Теріні сыпыру
Теріні ұшадан мүмкіндігінше тез бөліп алу керек. Сыпырудың дұрыс принципі — тері периметрін кішірейтіп алмау және жұмысты ұқыпты орындау; әйтпесе жыртылу мен ақаулар көбейеді.
3) Майсыздандыру
Теріні сыпырғаннан кейін қалдық май мен етті тез арада тазарту қажет. Бұл операция кейінгі өңдеу сатыларының тұрақты жүруіне ықпал етеді.
Сыпыру техникасынан практикалық ескертпелер
- Сыпыру алдында қан мен кірді жылы суға малынған матамен сүртіп, байланып қалған қылшықтарды тараған жөн.
- Құралдар: өткір пышақ, ағаш күрекше және (қажет болса) лучинка.
- ІҚМ, қой, ешкі сияқты малдарда көбіне «пластпен сыпыру» қолданылады: ұзын негізгі кесінді және қиылысты кесінділер жасалады.
- Сыпыруды көбіне құйрық тұсынан бастап, теріні еттен баяу әрі біркелкі ажырату ұсынылады.
Майсыздандыру тәсілдері (қысқаша)
Болванка және пышақ
Конус пішінді негізде май мен ет қалдықтары алынады. Болванка беті тегіс, сызатсыз болуы тиіс; тазарту әдетте басынан құйымшаққа қарай жүргізіледі.
Ағаш пышақ / тұтқа / қалыпты тупик
Теріні мықты негізге кигізіп тазарту; арнайы тұтқа мен қалып қолдану кей жағдайда жұмысты жеңілдетеді (әсіресе құйрық тұсынан тазартқанда).
Берілген мәтін осы бөлімде үзіледі, алайда біріншілік өңдеудің негізгі логикасы өзгермейді: тазалық, жылдамдық және механикалық зақымдануды болдырмау.