Асан Қайғының қаласы
Қызылқоға ауданының бай тарихы туралы ел аузында айтылатын аңыз көп. Соның бірі — желмаямен желіп жүріп, жерұйықты іздеген Асан Қайғы баба осы өңірде іргелі қалашық тұрғызды деген әңгіме. Бұл сарын XIX ғасырдың орта шенінде өмір сүрген аузы дуалы ақын Мұрат Мөңкеұлының шығармаларында да көрініс тапқан.
Әдеби дерек
Мұрат Мөңкеұлы «Үш қиян» толғауында:
«Ақтөбе мен Қорғанша — Асан Қайғы бабаның
Қызыл тастан үй салдырып,
Он жыл тұтас отырып
Әңгіме құрып кеткен жер».
Бұл үзінді әдебиетші қауымға, соның ішінде Мұрат ақын мұрасын зерттеуші ғалымдарға жақсы таныс.
Толғауда аталған Қорғаншаның Асан Қайғы бабамыздың қаласы болғанына бүгінде ешкімнің күмәні азая түскендей. Өйткені ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан, кейін Мұрат Мөңкеұлы қағазға түсірген аңыздың жайдан-жай айтылмағанын айғақтайтын деректер табылғандай әсер қалдырады.
Қорғанша қалашығы: қазба жұмыстары басталды
Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті жанындағы археологиялық-этнографиялық орталықтың директоры, тарих ғылымдарының кандидаты Марат Қасенов бастаған археологиялық экспедиция Қорғанша қалашығының орнын қазуды бастады.
Алғашқы мәлімет
Қалашық аумағы — шамамен 400 м²
Әзірге құм астында қалған нысанның
тек бірінші қабаты аршылған.
Қазылып жатқан бөліктер
- Қақпа
- Мұнара
Жоспарланған мерзім
Ғалымдардың айтуынша, қазба жұмыстары кемінде 5 жыл жүргізіледі. Алайда толық тарихын ашу үшін 10 жылға дейін үздіксіз зерттеу қажет болуы ықтимал.
Қорғаншаның тереңде жатқан жәдігерлерін табу, толық қабаттарын ашу — уақыт пен тұрақты қолдауды талап ететін жұмыс. Егер қазба ұзақ мерзімге жалғасса, Асан Қайғы баба тұтынған құнды дүниелердің де табылуы ғажап емес. Мұндай олжалар қазақ тарихының жаңа бір парағын ашуға жол беруі мүмкін.
Қаржы мәселесі және тоқтамауы тиіс іс
Дегенмен студент-археологтардың жұмысына қаржы тапшылығы кедергі келтіріп отырғаны байқалады. Қазіргі таңда Қорғанша қалашығындағы алғашқы қазба жұмыстарына негізінен университет басшылығы ғана қаржы бөліп отыр.
Қалай болғанда да ғасырлар бойы тылсым сырын ішіне бүккен көне Қорғанша қалашығындағы қазба жұмыстары тоқтамауы керек. Бұл нысанның мәдени және тарихи мұрамызды толықтыратын қазыналы көмбе екені дәлелдене бастады. Тіпті әдеби мұрамызға қатысты деректер мен заттай айғақтардың да табылуы мүмкін.
Алтын әшекейлі әйел: сармат дәуірінің ізі
Қорғаншада қазба жүргізіп жатқан Марат Қасенов бастаған атыраулық жас археологтарға жергілікті тұрғындар бір шопанның алтын алқа тауып алғанын жеткізген. Бұл хабар археологтарды құм астында елеусіз қалған қорымды да қоса қазудың қажеттігіне жетеледі.
Негізгі жаңалық
Қорғаншадан алыс емес жердегі қорымнан алтын әшекейлері бар бұйымдарымен жерленген әйел адамның мүрдесі табылды.
Даталау (болжам)
Б.з.д. VI–II ғасырлар
Сарматтар дәуірі
Алтын әшекейлер мен сәндік заттар
- Алтын сырға, алтын алқа, салпыншақтар
- Лағыл тастардан тізілген моншақ
- Көгілдір тастармен көмкерілген әшекей
Тұрмыстық және салттық бұйымдар
- Алтын жалатылған қола айна (сынығына дейін)
- Әтір сақталатын шағын құты
- Қанжар, әшекейлі жиегі бар амфора, құмыралар
- Ақық тастан жасалған зергерлік бұйымдар
- Темір қасық, қола садақ оғының ұштары
Ерекше жайт
Археологтарды таңдандырған дерек — осы қорымнан темір қасықтың табылуы. Бұған дейін көбіне сүйектен немесе ағаштан жасалған қасықтар ғана кездесетінін М. Қасенов атап өтеді.
Марат Қасеновтің пайымынша, алтын әшекейлерімен жерленуі — әйел адамның сармат дәуіріндегі беделді тұлға болғанын және дәулетті әулеттен шыққанын аңғартады. Ең қызығы, қорымдағы алтын бұйымдар бастапқы қалпын айтарлықтай бұзбай, бүлінбей жеткен.
Алқалардың және жалпы алтынмен апталған бұйымдардың қайда әрі қалай жасалғанын әзірге нақты болжау қиын. Алайда құтылар, өзге ыдыстар және қола айна грек шеберлерінің қолтаңбасына жақын болуы мүмкін деген пікір айтылады. Бұл — Каспий ойпатында өмір сүрген ежелгі сарматтардың Жерорта теңізі жағалауындағы елдермен, әсіресе гректермен сауда-саттық байланысы болғанын меңзейтін маңызды белгі.
Ғылыми олжа және оны сақтаудың маңызы
Осылайша Марат Қасенов бастаған студент-археологтар көне қалашық пен алтын көмбенің үстінен түсіп, үлкен олжаға кенелді. Шілденің аптап ыстығына қарамастан атқарылған еңбек нәтижелері Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің археологиялық-этнографиялық орталығына қойылады.
Ел мен жер тарихын толықтыруға талпынған ғалымдардың бастамасын қолдап, қаржылай қолдау көрсеткен университет ректоры, профессор Асхат Иманғалиевтің елжандылық, ұлтжандылық қасиеті — өзгелерге үлгі боларлық іс.