Қазақша рефераттар

ЖИТС-тің жұғу көздері және жұғу жолдары

ЖИТС-тің жұғу көздері және жұғу жолдары

ДДҰ мәліметі бойынша, 2000 жылдан кейін АИВ жұқтырғандардың саны 40–50 миллионға жетуі ықтимал деп бағаланған. ЖИТС ең көп тіркелген аймақтарға АҚШ, Батыс Еуропа елдері (әсіресе Франция, Германия, Ұлыбритания, Италия), Орталық Африка және Гаити жатады. Вирус ТМД мемлекеттерінде, Жапонияда және Шығыс Араб елдерінде де кездесе бастады.

Әдетте ЖИТС қала тұрғындары арасында жиірек байқалады. Бұған қорғаныссыз жыныстық қатынас, шектен тыс сексуалдық еркіндік, жезөкшелік, сондай-ақ ерлер арасындағы жыныстық қатынас сияқты факторлар әсер етеді. Көп жағдайда ауруға сексуалдық белсенділік жоғары жастағы ерлер мен әйелдер шалдығады. Бала туу жасындағы әйелдер арасында АИВ таралуының күшеюі балаларға жұғу қаупін де арттырды.

Маңызды үрдіс

Бұрын АИВ жұқтырғандардың 70–75%-ы ер адамдар болса, инъекциялық есірткі қолданудың артуы және ортақ ине пайдаланудың жиілеуі нәтижесінде ерлер мен әйелдер арасындағы үлес шамамен теңесті (50%-дан).

Инфекция көзі

Инфекция көзі — вирус жұққан адам: АИВ тасымалдаушысы немесе ЖИТС-пен ауыратын науқас. Ауру белгілері байқалмайтын тасымалдаушылар ерекше қауіпті болуы мүмкін.

Вирустың ағза сұйықтықтарындағы мөлшері

  • Көп мөлшерде

    Қан, сперма, қынап шырышы, емшек сүті

  • Өте аз мөлшерде

    Көз жасы, жұлын сұйықтығы, сілекей

Жұғу жолдары

Медицинада дәлелденген негізгі жұғу жолдары:

  • Жыныстық қатынас арқылы

    Гетеросексуалдық және ерлер арасындағы жыныстық қатынас кезінде.

  • Қан арқылы

    Вирустың тікелей қанға түсуі (инъекция, қан құю және т.б.).

  • Анадан балаға

    Жүктілік, босану және емшек сүті арқылы.

1) Жыныстық жол

Жыныстық жол — негізгі жұғу жолы. Көп деректер бойынша жұқтырудың шамамен 80%-ы осы арнамен байланысты. Ерлер арасындағы анальдық қатынас ерекше қауіпті саналады, өйткені шырышты қабаттың жарақаттануы жиірек кездеседі. Қатерлі топтарға жезөкшелікпен айналысатындар, жыныстық серіктестерін жиі ауыстыратындар және індет кең тараған елдерден келген адамдармен қорғаныссыз қатынаста болатындар жатады.

Жыныстық жолмен жұқтыру қаупін жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың болуы немесе бұрын ауырған жағдай, етеккір кезінде жыныстық қатынас, сондай-ақ травмалық/зорлық элементі бар қатынастар арттыра түседі.

2) Қан арқылы (инъекция, қан құю)

Қан арқылы жұғу қазіргі кезде ерекше алаңдаушылық тудырады. Тамырға есірткі енгізу кезінде ортақ ине қолдану және инені тиісті өңдеуден өткізбеу жұқтыру қаупін күрт арттырады: вирус ине ішінде қалған қан қалдығымен сау адамның ағзасына түсуі мүмкін. Кей деректерде жұқтырудың шамамен 20%-ы осы жолмен байланысты деп көрсетіледі.

Вирус адамға қан немесе қан компоненттерінен дайындалған препараттарды құйғанда да жұғуы мүмкін. Операция, босану немесе кейбір аурулар кезінде донор қаны қажет болуы ықтимал. Донор қанын АИВ-ке тексермеген жағдайда тәуекел жоғары.

Қауіп тобына гемофилиямен ауыратындар да кіреді, өйткені қан ұюы нашар болғандықтан, оларға қан компоненттері жиі құйылады. 1985 жылдан бері жоғары дамыған елдерде, 1987 жылдан бастап ТМД елдерінде донор қанына қатаң бақылау енгізіліп, бұл тәртіп ЖИТС, В гепатиті және басқа жұқпалардың таралуын шектеуге бағытталды. Дегенмен, экономикалық тұрғыдан әлсіз елдерде қан арқылы жұғу қаупі әлі де сақталуы мүмкін.

Ескерту

Қазақстанда АИВ жұқтырудың бір бөлігі емдеу-профилактикалық мекемелерде тіркелгені айтылған (ДДҰ деректерінде мұндай көрсеткіш айтарлықтай төмен деңгейде келтіріледі).

3) Анадан нәрестеге жұғу

Үшінші жол — анадан балаға жұғу. АИВ жұққан немесе ЖИТС-пен ауырған әйелдерден туған балалардың едәуір бөлігі вирусты жүктілік кезінде, босану кезінде (қалыпты босану немесе операция арқылы), сондай-ақ емшек сүті арқылы жұқтыруы мүмкін.

Егер анасы инъекциялық есірткі қолданса немесе жезөкшелікпен айналысса, нәрестеге жұғу қаупі артуы ықтимал.

Жұқпайтын жағдайлар туралы

АИВ ауа-тамшылы, шаң арқылы, фекальды-оральды жолмен жұқпайтыны анықталған. Сілекейде немесе көз жасында вирус өте аз мөлшерде болуы мүмкін болғанымен, бүгінгі күнге дейін тек осы сұйықтықтар арқылы жұғу жағдайлары дәлелденбеген.

Күнделікті қарым-қатынаста жұқпайды

  • Сүйісу, сөйлесу, түшкіру, жөтелу
  • Қол алысу
  • Ортақ дәретхана, ванна, душ, бассейн
  • Тағам, ыдыс-аяқ
  • Киім алмастыру, бір төсекте ұйықтау

Жәндіктер мен жануарлар арқылы

Қан сорғыш жәндіктер (маса, бит, кене, бүрге, шыбын, тарақан, қандала және т.б.) арқылы жұғу жолдары анықталмаған. Үй және жабайы жануарлардан ЖИТС жұққаны туралы да дәлелденген деректер жоқ.

ЖИТС жұғудан қалай сақтануға болады?

Көптеген инфекциялардан сақтанудың тиімді жолы — вакцина. Алайда АИВ-ке қарсы вакцинаны әзірлеу бағытында зерттеулер жүргізілгенімен, әзірше кең қолданыстағы профилактикалық вакцина жоқ.

Қоғамдық деңгейдегі шаралар

Профилактиканың басты міндеті — АИВ тасымалдаушыларды анықтау және жұғу арналарының алдын сенімді түрде алу. Көп елдерде мынадай шаралар іске асырылады:

  • Халықтың кейбір топтарын жоспарлы түрде лабораториялық тексеру
  • Донор қаны, сперма, органдарды міндетті тексеру
  • Қауіп топтарын (инъекциялық есірткі қолданатындар, жыныстық мінез-құлқы тәуекелі жоғары адамдар) тексеру
  • Диагностикалық орталықтар мен кабинеттер ашу
  • Кеңес беру қызметтері мен сенім телефондары
  • Санитариялық-ағарту жұмыстарын жүйелі жүргізу

Жеке профилактика

  • Салауатты әрі жауапты өмір салтын ұстану
  • Кездейсоқ жыныстық қатынастан сақ болу; жыныстық серіктестер саны артқан сайын қауіп өседі
  • Презервативті дұрыс және тұрақты қолдану
  • Стерильденбеген немесе бөгде адамның шприцін, қайшысын, ұстарасын және басқа құралдарын қолданбау
  • Тері немесе шырышты қабат зақымданса, бөгде қанмен және бөлінділермен жанасудан сақтану
  • Қан құйғанда немесе қаннан дайындалған препараттар қабылдағанда, олардың АИВ-ке тексерілгеніне көз жеткізу (мүмкін болса, серия нөмірін жазып алу)
  • Маникюр/педикюр құралдарының стерильдігіне мән беру
  • Жұқтыруға күдік туса, міндетті түрде дәрігерге қаралу

Тексерілудің қолжетімділігі

Қазақстанда АИВ-инфекциясының бар-жоғын анықтау үшін Алматы, Астана және басқа да ірі қалалар мен облыс орталықтарындағы лабораторияларда тексерілуге болады.

Қазақстанда ЖИТС-пен күрес жұмыстарын ұйымдастыру

ЖИТС — көп жағдайда өлімге соқтыратын аса қауіпті вирустық дерт. Қазақстанда осы аурудың алдын алу және оған қарсы күрес жүргізу үшін мамандандырылған қызмет жүйесі құрылды. Оның құрамына республикалық, облыстық және қалалық ЖИТС-ке қарсы күрес және алдын алу орталықтары, диагностикалық лабораториялар, сондай-ақ анонимді кеңес беру кабинеттері кіреді.

Мәтіннің түпнұсқасы осы бөлімнің соңында үзіледі; қажет болса, жалғасын жіберіңіз — құрылымын сақтап, бірізді стильде өңдеп шығамын.