Түйені түгімен жұтып жатқан сабаздарың қаншама
Сыбайлас жемқорлық: күнделікті тәжірибе, жүйелік қауіп
Қазіргі таңда сыбайлас жемқорлықтың өршігені соншалық — оны жасыру мүмкін емес. Қарапайым халық оны күн сайын өз басынан өткеріп отыр: ең ұсақ шаруаны тындыру үшін де тиын-тебен “қысырмайынша”, орындаушы әртүрлі сылтаумен апталап, кейде айлап созып, діңкеңді құртады. Ал ақша берсең — ісің бір-екі сағатта бітеді.
Негізгі мәселе: бұл тек жеке адамның мінез-құлқы емес, жүйелік дағдыға айналған құбылыс. Бірі әшкере болады, бірі тасада қалады. Кейбірі тіпті шетелге қашып үлгереді.
Статистика және дабыл қағатын мысалдар
Сыбайлас жемқорлық барлық салада көрініс беруде. Қарасаң, жемқорлық жайламаған мемлекеттік орын жоқтай әсер қалдырады. ҚР Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің дерегіне сүйенсек, 2015 жылдың алғашқы 7 айында 1728 сыбайлас жемқорлық қылмысы тіркелген, оның 552-сі — парақорлық фактілері. Осы кезеңде пара алу көлемі 500 мың доллар шамасына жеткені айтылады.
Қоғамға әсері
Сенім әлсірейді: адам заңға емес, “танысқа” сүйенуге мәжбүр болады.
Мемлекетке әсері
Бақылаусыз қаржы ұрлыққа жол ашады, реформалардың нәтижесін төмендетеді.
Қауіптің сипаты
Бұл — бір реттік “қате” емес, өзін өзі қорғайтын жүйеге айналатын індет.
Соңғы жылдардағы Астана ЭКСПО-2017 Ұлттық компаниясы төңірегіндегі оқиғалар жемқорлықтың шегіне жеткенін көрсетті. Бөлінген қаржының жеткілікті тексерусіз, бақылаусыз қалуы — мемлекеттік қаражаттың “ұры қалталарға” түсуіне қолайлы жағдай туғызады.
Жүйелік ем қажет: 5 реформа және 100 қадам контексі
Осындай жағдайлар мемлекет тарапынан жүйелік өзгерістерді күн тәртібіне шығарды. Мәселен, 13-қадамда жемқорлыққа қарсы күресті күшейту, жаңа заңнамалар әзірлеу, сондай-ақ Мемлекеттік қызмет істері және жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі құрылымында жемқорлық құқық бұзушылықтың алдын алу мен оны жүйелі түрде сауықтыруға арналған арнайы бөлім құру қажеттігі айтылады.
Маңызды ой
Президент “аурудың сыртқы белгілерін” ғана сылап-сипау нәтиже бермейтінін меңзеп, қоғам мен мемлекетті түбегейлі жаңартуға бағытталған жүйелік ем қажеттігін атап өткен.
Америкалық өнертапқыш әрі миллиардер Генри Форд әділдік негізгі құндылыққа айналмаған қоғамда көптеген шенеуніктер мен азаматтар амалсыздан тамыр-таныстық пен алдауды бірінші орынға қоятынын айтқан. Бұл ой бүгінгі ахуалмен үндесіп тұрғандай.
Инфрақұрылым, құрылыс және бақылаусыз бюджет
Қазақстанда құрылыс қарқынды: мыңдаған шақырым темір жол мен тас жол салынып жатыр. Ең ірі жобалардың бірі — Батыс Еуропа – Батыс Қытай дәлізі. Оның ұзақтығы 2 787 км, құны 825 млрд теңге деп көрсетіледі. Осындай қомақты қаржы толық әрі мақсатты жұмсалды ма — нақты, жүйелі тексеріс пен ашық есеп болмаса, қоғамда күмән сақталады.
Сапа мәселесі
Тендер мен “кері кететін” ақша сапалы жұмысқа жетпейді: нәтижесінде үйлердің шатырлары ұшып, жаңа нысандар тез тозады. Жобаға сай материал орнына арзан, сапасы төмен өнім қолдану жиілейді.
Қабылдау кезеңі
Кейде нысанның қабылдануы да парамен “өтіп кетеді”. Бұл қауіпсіздік пен жауапкершілік мәдениетін әлсіретеді.
Тендер туралы ескерту
Тендер арқылы тапсырыс беру жүйесі жемқорлықты күшейтіп отыр деген пікір жиі айтылады. Бір кездері депутат Ғани Қасымов компаниялар тендерді ұтып алу үшін ұйымдастырушыларға 40%-ға дейін ақша беретінін айтқан. Мұндай тәжірибе сақталса, қалған бюджеттен сапалы жұмыс талап ету қиындайды.
Бағдарламалар: басталады, бірақ аяқталмайды
Құрылыстан бөлек, әлеуметтік және инфрақұрылымдық бағдарламалар көп: ауылды таза сумен қамтуға арналған “Ақ бұлақ”, сондай-ақ “Нұрлы жол”, “Жұмыспен қамту-2020”, “Жастар тәжірибесі”, “Саламатты Қазақстан” және басқа бастамалар. Алайда кейбірі басталып, толық аяқталмай, жарты жолда тоқтап қалады. Кей кәсіпорындар салтанатты түрде ашылғанымен, көп ұзамай жұмысын тоқтатады.
“Ақ бұлақ” мысалы
Кей ауылда құбыр тартылады, бірақ су шығаратын насосқа қаржы жетпей қалады. Кейде насос орнатылады, алайда құбырға ақша жеткіліксіз болады. Мұндайда “сметадағы қаражат неге жетпеді?” деген заңды сұрақ туындайды. Ең бастысы — бөлінген қаржының есебін сұрайтын, соңына дейін бақылайтын тетік әлсіз болса, мәселе қайталана береді.
Құқық қорғау және сот жүйесі: әділдікке сенім
Сыбайлас жемқорлықпен күресуі тиіс құқық қорғау органдарының өзінде бұл індеттің барын мемлекет басшысы ашық айтқан. Әділдік орнатуы тиіс сот жүйесіне қатысты да сын көп. Әсіресе ең осал тұс ретінде судьяларды іріктеу мәселесі аталады: талаптардың тиімді еместігі судьялар корпусында жемқорлық тәуекелін арттыруы мүмкін.
Н.Назарбаев Нұр Отан партиясының ХVІ съезінде: “Қоғамдық сын сыбайлас жемқорлық кеселіне ем болып табылады” деп атап өткен. Судьялар жабық корпорацияға айналмай, қоғамдық сыннан алшақтамауы қажет.
“Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ” деген қағида әділдік өлшемі ретінде ұмытылмауы тиіс.
Жастар санасына әсері: қауіпті бағыт
Ең қауіпті қыры — жемқорлықтың жастардың санасын улауы. Мектептерде түрлі сылтаумен ақша жинау жиілеп, төлей алмаған оқушы шеттетіліп, тіпті үлгерімі жақсы болса да әділетсіздік көруі мүмкін. ЖОО-ларда да сессия сайын “ақшамен баға алу” әдетке айналып бара жатқаны айтылады, кей жерде грантқа өту үшін пара сұрау секілді фактілер кездеседі.
Қалыптасатын түсінік
“Білім маңызды емес, таныс маңызды”, “бәрін ақша шешеді” деген қасаң ұғым жастардың әділ еңбекке сенімін бұзады.
Салдары
Білімсіз кадр жұмысқа келеді, кәсіби міндетін дұрыс атқара алмайды; бұл оқу орындарының беделіне де нұқсан келтіреді.
Жемқорлық жастардың жүйелі ойлауын, жаңалыққа ұмтылысын тежейді: “талпынсаң да, таныссыз бәрібір ештеңеге жете алмайсың” деген сенімсіздік қалыптасады. Жастар — келешек десек, жастарға кері әсер ететін осы құбылыспен ымырасыз күрес қажет.
Ұсыныс: қоғамдық бақылауға сүйенген мемлекеттік комиссия
Тек арнайы бөлім құру жеткіліксіз болуы мүмкін деген күмән бар: ол бөлімге де шенеуніктер алынуы ықтимал. “Қарға қарғаның көзін шұқымайды” деген мәтел осындайда еске түседі. Сондықтан жемқорлықпен шын күресу үшін партиялар мен үкіметтік емес ұйымдар, қоғамдық қозғалыстар өкілдерінен құралған мемлекеттік комиссия құру ұсынылады.
Комиссияның мандаты қандай болуы керек?
- Тек Президентке бағыну және Премьер-Министрден бастап барлық деңгейдегі шенеуніктерді тексеруге құқылы болу.
- Бюджеттен бөлінген қаржының ізімен шамамен 6 айдан кейін міндетті тексеріс жүргізу.
- Қаражаттың облыс–аудан–соңғы орындаушыға дейін толық жетуін, сметаға сай жұмсалуын анықтау.
- Жоғалған қаржы болса, қай жерде “үзілгенін” және жауапты тұлғаларды нақтылау.
Банктік бақылау мәселесі
Комиссияның банктерді де тексеруге құқы болуы ұсынылады. “Банктік құпия” деген сылтаумен ұрланған қаражаттың шетелге жасырын аударылуына жол бермеу керек. Қаржы аударымының мақсаты, сатып алынатын тауар мен көлемі, жеткізу мерзімі және нақты келуі — барлығы тексерілуі тиіс.
Жауапкершілік: қоғамдық ұйым беделі — кепіл
Комиссия мүшелерінің құқығымен бірге жауапкершілігі де жоғары болуы қажет. Егер ұйымнан барған өкіл “бармақ басты, көз қыстыға” салып, пара алып, жемқорлықты жасыратын болса, бұл әрекет оны жіберген ұйымның беделіне тікелей нұқсан келтіруі тиіс. Мұндай факт анықталса, қоғамға ашық жариялау — ұйымдарды да, өкілдерді де адалдыққа міндеттейтін тетік бола алады.
Қорытынды: қоғамдық бақылаусыз жеңіс жоқ
Бүгін экономикалық ахуал күрделі: жаһандық дағдарыс ықпалы сезіледі, кей бағдарламалар қысқартылуда. Осындай кезеңде жемқорлық қосымша салмақ болып, елдің дамуын тежейді. “Жау жағадан алғанда, бөрі етектен алады” дегендей, дағдарыс қысқанда жемқорлық күшейсе, мемлекет үшін қатер арта түседі.
Сыбайлас жемқорлықпен күрес халықты жұмылдыруды, қорықпай бақылауды күшейтуді талап етеді. Қоғамдық сын мен қоғамдық бақылау болмайынша, бұл індетті жеңу қиын.
Нұр Отан партиясының ХVІ съезіндегі ой өзекті болып қала береді: “Қоғамдық сын сыбайлас жемқорлық кеселіне ем болып табылады.”