Аспанмен тілдескен тау
Оңтүстік Қазақстанға табан тіреген жан бұл өлкенің көркем табиғаты мен алуан қырлы келбетін ұмытпайды. Өңір Тянь-Шань тауларының батыс сілемдері мен Тұран ойпатының шығыс бөлігін қамтып, шамамен 117,3 мың шаршы шақырым аумаққа орналасқан. Солтүстігінде Бетпақдала шөлі, оңтүстік қиырында Мырзашөлдің қуаң даласы жатыр.
Бұл шағын ғана кеңістікте табиғаттың “бояу тақтасы” секілді сан алуан ландшафт тоғысқан: құмды және сортаң шөлдерден бастап, шалғынды аңғарлар мен биік таудағы мұздықтарға дейін кездеседі.
Кей тұста тіршілік белгісі бәсең көрінгенімен, дәл қасында жануарлар үшін қолайлы мекендер ұшырасады. Солтүстікке қарай Бетпақдала мен Мойынқұм, Қаратау қырқаларына ұласатын өңірлерде бұлақтар мен дала қайнарларының маңайындағы шалғындар ғасырлар бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылып келеді.
Жер бедері
Облыс аумағы негізінен жазық. Оның көп бөлігін теңіз деңгейінен 200–300 м биіктіктегі Тұран ойпатының шығыс бөлігі алып жатыр. Терістігінде Бетпақдала, Шу аңғарының оңтүстігінде Мойынқұм, батысында Қызылқұм мен Шардара даласы, ал қиыр оңтүстігінде Мырзашөл орналасқан.
Қаратау жотасы
Орталық бөлікте, Жамбыл облысымен шектес аумақта оңтүстік-шығыстан солтүстікке қарай 217 км созылады. Ең биік нүктесі — 2176 м.
Өгем жотасы және Сайрам шыңы
Талас Алатауының батыс шетіндегі Өгем жотасында облыстың ең биік нүктесі — Сайрам шыңы (4238 м) орналасқан.
Қаржантау және Қазығұрт
Қаржантау — Тянь-Шаньның ең батыс сілемі. Орташа биіктігі 2000 м, ең биік нүктесі — Мыңбұлақ (2834 м). Солтүстік-батысында аңызға толы Қазығұрт (1600 м) көтеріліп тұрады.
Қазығұрт туралы аңыз
Ел аузындағы көне аңыз бойынша, топан су қайтқанда Нұх пайғамбардың кемесі Қазығұрт тауының басына тоқтаған деседі. Сол себепті бұл тау өңірдің рухани-тарихи символына айналған.
Жазықтар мен таулы аймақтардың жиі алмасуы климаттық табиғат зоналарының әркелкілігін қалыптастырған. Таудағы тектоникалық жер сілкіністері тау түзілу үдерістерінің толық аяқталмағанын аңғартады. Жер бедерінің қалыптасуына ағын сулар мен желдердің ықпалы зор, ал каналдар, суару жүйелері, жолдар, кеніштер және қалалық құрылыс сияқты антропогендік әрекеттер табиғи ортаның өзгерісін күшейтеді.
Геологиясы және кен байлықтары
Геологиялық құрылымы тұрғысынан облыс аумағы Тұран плитасына жатады. Қаратау жотасы негізінен протерозойдың тақтатастары мен құмтастарынан құралса, оңтүстік-батыс Қаратау карбон дәуірінің әктастары, құмтасты конгломераттары және девонның жанартаулық текті жыныстарымен сипатталады. Сонымен қатар палеозой қатпарлы іргетасы, пермь дәуірінде қалыптасқан интрузивтік және жанартаулық жыныстар, сондай-ақ мезозой–кайнозойдың платформалық шөгінділері кездеседі.
Негізгі пайдалы қазбалар
- Полиметалдар, темір кені, титан, хром, марганец
- Қоңыр көмір, уран ресурстары (елдегі ең ірілерінің қатарында)
- Гипс, әктас, отқа төзімді саз, кварцты құм, мәрмәр
- Мұнай-газ, газ-гелий кен орындары
Қарт Қаратаудың қойнауындағы Ащысай, Мырғалымсай және Байжансай қорғасын-мырыш кеніштері XX ғасырдың 40-жылдарынан бері жұмыс істейді. Боралдайтау, Қаржантау, Күмісті және Жоғарғы Бадам алтын кен көздері де ерекше маңызға ие. Шу–Сарысу газ-гелий және Сырдария мұнай-газ кен орындары өңірдің энергетикалық әлеуетін арттырады. Боралдай, Таскөмірсай, Келтемашат және Ленгер кеніштерінен мезозойлық қоңыр көмір өндіріледі.
Қаратау фосфорит алабына жататын Герес және Үшбас фосфор кен орындары барлаудан өткен. Өнеркәсіптің көптеген салаларына қажет шикізатқа бай аймақтардың бірі — Тянь-Шаньның батыс сілемдері саналатын Қаржантау мен Сайрам жоталары. Кентау маңындағы Ақсай және Солтүстік доломитті кеніштерінде түрлі өндірістерге қолданылатын минералдық шикізат өндіріледі, соның ішінде бұрғылау жұмыстарында кең пайдаланылатын бариттің ірі қоры бар.
Құрылыс материалдары қоры
Өңірдің минералдық-шикізат базасы цемент, керамзит, кірпіш, шыны және құрылыстық тас өндірісіне қажетті ресурстармен қамтамасыз етеді. Қазығұрт, Бадам, Састөбе және Түлкібас әктастары, Бағаналы гипсі, Күбірексай минералдық бояулары, Леңгірдің отқа төзімді сазы, Күрішбұлақ кварц құмы, Дарбаза мен Қыңырақ бентониттері және саздақ-құмтастардың табиғи қоспалары жиі кездеседі.
Климаты
Географиялық орнына және жер бедерінің ерекшелігіне байланысты өңірде қуаң континенттік климат қалыптасқан: температураның тәуліктік және маусымдық ауытқуы айқын. Жазы ұзақ, облыстың оңтүстігінде 8 айға дейін созылады.
Қыс
Жылы келеді. Ең суық ай — қаңтар: орташа температура -2…-9°C. Ең төмен көрсеткіш Созақта -41°C болған.
Жаз
Ыстық. Шілденің орташа температурасы 20–30°C. Ең жоғары көрсеткіш Шардарада 47°C тіркелген.
Жауын-шашын
Шөлде 100–170 мм, тау етегінде 300–450 мм, биік тауда 1000 мм-ге дейін. Негізінен көктем-күзде түседі.
Вегетация
230–320 тәулік. Қар жамылғысы 20–40 см, жазықта шамамен 2 ай, тауда 5 айға дейін жатады.
Қар, әдетте, қарашаның соңы мен желтоқсанның басында түсіп, наурызда ери бастайды. Бұл табиғи ырғақ ауыл шаруашылығы мен туризм маусымын жоспарлауда маңызды рөл атқарады.
Су қорлары
Облыстың су ресурстары: 127 өзен (жалпы ұзындығы шамамен 5 мың км), 34 көл (көлемі 110 млн м³), 30 бөген (көлемі 6 млрд м³), 29 пайдаланылатын жерасты су көзі және 5 минералды су көзі. Жыл сайын облыс аумағына орта есеппен 37 млрд м³-ке жуық су келіп, шамалас мөлшерде су сыртқа ағып шығады.
Өзендер мен салалар
Ең ірі және ұзын өзен — Сырдария. Ол басқа мемлекеттер аумағынан басталып, Қызылорда облысы арқылы Арал теңізіне құяды. Өңірдегі негізгі салаларының бірі — Арыс (378 км): ол Алатау мұздықтарынан басталып, Боралдай (130 км), Ақсу (133 км), Машат (60 км) және басқа да көптеген өзендермен толығады. Маңызды өзендер қатарына Келес (102 км) пен Бадам (145 км) жатады.
Шардара бөгені
1965 жылы пайдалануға берілген. Су сыйымдылығы — 5,2 млрд м³, су өткізу мөлшері — 200 м³/с. Қызылқұм (106 км) және Шардара (10 км) каналдары арқылы 71,5 мың гектар егістік суарылады.
Суару инфрақұрылымы
500 мың гектардан астам суармалы жерді игеру үшін 14 336 км су арналары, 4 743 км су қашыртқылары, 1 900 тік дренаж ұңғымасы және 61 мыңнан астам гидротехникалық нысан жұмыс істейді.
Көлдер мен жерасты сулары
Көлдер ауыл шаруашылығымен қатар өзге мақсаттарда да пайдаланылады: Шошқакөлде (8,6 млн м³) аң аулау, Сарыкөлде (10,2 млн м³) балық аулау дамыған, ал Қызылкөл суы (5,9 млн м³) емдік қасиетімен бағаланады. Жерасты су қорларының маңызды көздері — Бадам–Сайрам, Мырғалымсай, Талас–Ақсу, Иқансу және Бөген алаптары. Шу–Сарысу артезиан алабының су қоры 260 млн м³-тен асады. Минералды сулар Сарыағаш, Манкент шипажайларында және Темірлан елді мекенінде арнайы рұқсатпен пайдаланылады.
Туризм және аңшылық
Ордабасы, Қазығұрт, Төле би, Созақ, Түркістан, Түлкібас, Отырар және Бәйдібек аудандарында аң аулауға қолайлы алқаптар көп. Қазақы тазы жүгірту, бүркіт пен сұңқар салу сияқты ұлттық аңшылық дәстүрлері этнотуризмге қызығатын қауымның назарын арттыра түседі.
Жаяу және атпен саяхат
Түлкібас, Төле би және Қазығұрт аудандары табиғи маршруттар мен әртүрлі туризм түрлерін дамытуға қолайлы.
Қысқы туризм
Төле би ауданында “Тау самалы” демалыс лагері маңында аспалы жол мен шаңғы базасы салынған. Бұл қызмет көрсету нүктелерін көбейтіп, инфрақұрылымды жандандырады.
Шипажайлық демалыс
“Біркөлік” санаторийі қалпына келтіріліп, қайта іске қосылуда. Сарыағаштың әйгілі бұлақтары мен Сайрамдағы “Манкент” шипажайы келушілер легін арттырып келеді.
Оңтүстік Қазақстан — табиғат зоналары мен жер бедерінің алуан түрлілігі, жер қойнауының байлығы және туризмді дамытуға қолайлы мүмкіндіктері тоғысқан аймақ.