Қобыз
Альбомнан басталған жаңғыру
Бұдан жүз жыл бұрын Парижде басылып шыққан поляк революционері Бронислав Залесскийдің «Қырғыз далаларындағы тіршілік» атты альбомын оқи отырып, Болат Сарыбаев көптеген тың мағлұматқа қанығады. Маңғыстау өңіріне жер аударылған Залесский альбомында қазақ ертегілерін қағазға түсіріп қана қоймай, сол сюжеттер бойынша өз қолымен суреттер салған.
Сол гравюралардың бірінде Мырзақай атты жыршы бейнеленеді. Оның қолында мойны қысқалау, пернесіз, шанағы ойыңқырап келген шағын аспап бар. Жыршы аспапты сол қолымен ұстап, оң қолының саусақтарымен шертіп ойнайды. Осы көрініске сүйене отырып, Сарыбаев бұл аспап шертер болуы мүмкін деген тұжырым жасайды.
Зертханадағы тәжірибе және аспаптың қайта тууы
Ол музыка аспаптарын жасайтын эксперименттік шеберханада альбомда көрсетілген үлгілерге сүйеніп, жетігеннің де нұсқасын жасап көреді. Альбомдағы дерек бойынша, бұл аспаптарды дала әншілері мен жыршылары ән айтқанда өз дауысына сүйемел еткен.
Бүгінде сол көне аспаптардың көмейінен күй қайта төгіліп, олар жаңғыртылып, жетілдірілді. Шертердің ішектері күйге келген сайын, кең дала мен самал желдің жусан иісі сезілгендей әсер қалдырады: көз алдыңда баяу кино кадрындай тұлпар тұяғының дүбірі, көктегі бозторғайдың үні қалқып өтеді.
Музейдегі әр аспаптың мінезі
Музей сөресіне қойылған әр көне аспаптың өзіне тән үні бар; техникалық мүмкіндігі де бір-біріне ұқсамайды.
Заманауи орындаудағы жаңа тыныс
Ескі үн жаңа ырғақпен ұштасқанда, тыңдарманға бөлек әсер береді: бірде Отырардың көне әуені, бірде бүгінгі жастардың жаңа сазы сыр болып төгіледі.
Ансамбльдер және сахнаға қайта оралу
Көне аспаптардың жетілдірілген түрлерін іс жүзінде тексеріп, тыңдау мақсатында Алматыда «Жетіген», Торғай облысында «Шертер» және «Ғасырлар үні» атты ансамбльдер құрылғаны белгілі. Сондай-ақ бұл аспаптар «Дос-Мұқасан», «Гүлдер», «Айгүл» және «Алтын дән» секілді эстрадалық жастар ансамбльдерінің құрамына да енгізіліп жүр.
Ән мен күйдің жаңа өңдеумен орындалуы тың әсер береді. Себебі музыка — адам жүрегінің тереңінен жарып шыққан жан самалы, жан сыбдыры; ұрпақтан-ұрпаққа ортақ тіл, жүрек тілімен жалғасатын құбылыс.
Қоғам ықыласы және зерттеуші еңбегінің бағасы
Музей қонақтарының жазбалары
Музейге келушілер аса ризашылықпен қалдырған пікірлерінде көне музыкалық аспаптарды қалпына келтіріп, оларды жетілдіре түскен зерттеуші еңбегінің ұрпақ үшін құндылығын ерекше атап өтеді.
«Зерттеуші ғасырлар бойы үнсіз жатқан көне музыкалық аспаптарды қайта жандандырды. Оларды қалпына келтіріп, жетілдіре түсуде бар уақытын сарп етіп, аса игілікті жұмыс атқарды».
Бұл пікірді белгілі композитор, музыка зерттеушісі И. Бродский Болат Сарыбаевтың еңбегіне арнаған.
Әлемнің әр қиырынан келген үн қосу
Венгрия, Чехословакия, Үндістан, Жапония, Италия, Франция, Бельгиядан келген қонақтардың жылы лебіздері де осы аспаптарда ойналатын музыканың қайталанбас аккордтарындай есте қалады.
Материалдың тілі: қамыс, саз, тері, сүйек, темір
Мінезі жарқын, есігі әрдайым ашық музей иесі мен оның экспонаттары келген адамның көз алдынан, көңіл зердесінен ұзаққа кетпейді. Бірі қамыстан, бірі саз балшықтан, енді бірі мал терісі мен сүйегінен, темірден жасалып, ою-өрнекпен әсемделген аспаптардың әрқайсысының өзіндік үні бар — ол үн жадыңда қалып қояды.
Өйткені олардың бойында өткен ұрпақтың күлкісі, қуанышы, дауысы бар.
Саз-сырнайдың тағдыры: үнсіздіктен үнге
«Бұл саз-сырнай қашан жасалған?» деген сұрақтың жауабын археологтар жорамалдайды: ол жер астында жүздеген жыл бойы көміліп жатқан болуы мүмкін. Табылған сәттен бастап-ақ оның көмейінен күй бірден төгіле қойған жоқ.
Болат Сарыбаев аспапты ұзақ тексеріп, қайта-қайта жөндеді. Тек көптеген қалпына келтіру жұмыстарынан кейін ғана дыбыс шығаруға мүмкіндік туды. Қазір бұл аспапта күй ойнауға болады.
Осылайша ғасырлар бойы үнсіз жатқан саз-сырнайдан «ғасыр үні» қайта жаңғырды — жыл сайын жаңарып, түлейтін өмірдің өзіндей.