ЖИРЕНШЕ ШЕШЕН
Жиренше шешен туралы
Жиренше шешен (XV ғ.) — қазақтың ақыл-парасатымен, тапқырлығымен аты аңызға айналған ділмар шешені. Аңыз-әңгімелердің дерегі бойынша ол тарихта болған, Әз-Жәнібек ханның тұсында өмір сүрген тұлға ретінде айтылады. Алайда тарихи шығармаларда Жәнібек ханның төңірегінде дәл осындай адам болғанын нақты растайтын дерек кездесе бермейді.
Жиренше шешен туралы өзге халықтардың шығармаларында да сөз болады. Түркі-моңғол және үнді-еуропа халықтарының кейбірінің фольклорында да ол туралы әңгімелер ұшырасады. Қазақ фольклорындағы Жиренше шешен жайлы аңыздардың кейбір нұсқалары негізгі кейіпкердің атымен өзге жұртқа да ауысқаны байқалады: қарақалпақ фольклорында — Жиренше, қырғызда — Жээренче чээчен, түрікменде — Йикренче.
Фольклордағы орны
Жиренше шешен туралы ертегілер мен әңгімелер қазақ фольклорында шамамен XV ғасырдан бастау алады. Бұл мұраларда шешендік сөз үлгілерімен қатар, тұрмыс-салт ертегілерінің желісі де кездеседі.
Жиренше есімімен байланысты ең кең тараған оқиғалардың бірі — оның көркіне ақылы сай, дана қыз Қарашашқа үйленуі туралы әңгімелер.
Аңыз-әңгімелердің негізгі үш тобы
1) Ханның ақылшысы әрі досы
Бұл топта Жиренше шешен Әз-Жәнібек ханның ақылшысы, сенімді серігі ретінде суреттеледі. Мұнда Қазақ хандығын құруға белсене қатысқан хан тұлғасына деген ел ілтипатының әсері анық аңғарылады.
2) Әлеуметтік теңсіздікке қарсы тұлға
Бұл әңгімелерде ол ханның зорлығын әшкерелейтін, әділетсіздікке қарсы ақыл-парасатын тосатын, тапқыр ой иесі ретінде бейнеленеді.
3) Күнделікті өмірдегі тапқыр әзіл-қалжың
Үшінші топқа Жиренше шешеннің көпшілік арасындағы тұрмыстық қақтығыстарда айтатын ұтқыр, әзіл-қалжыңы мол сөздері жатады. Осы туындылар арқылы Жиренше есімі ұмытылмай, ғасырдан ғасырға жалғасып, бүгінгі ұрпаққа жетіп отыр.
Жиренше шешен жайлы аңыздар — халықтың сөз қадірін, ой тереңдігін, әділдікке ұмтылысын және тапқырлық мәдениетін танытатын құнды рухани мұра.