Қазақша рефераттар

Қазақ тілінің стилистикасы

Құжат туралы

Мекеме

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті

Пән

Қазақ тілінің стилистикасы (оқу-әдістемелік материалдар)

Бағдарлама

5В050117 — Қазақ тілі мен әдебиеті
Семей, 2015

Мазмұны

  1. Глоссарий
  2. Дәріс сабақтарының мазмұны
  3. Тәжірибелік сабақтардың мазмұны
  4. Студенттердің өздік жұмысы
  5. Өзгерістерді тіркеу парағы
  6. Әріптестердің танысуы
  7. Әдебиеттер

Глоссарий

Төменде пәннің негізгі ұғымдары жинақталып, анық әрі бірізді түрде берілді.

1) Стилистика

Стилистика — тіл білімінің тілдің көркемдегіш амал-тәсілдерін, қолданылу аясын және қатысымдық әрекет-қызметін зерттейтін саласы. Ол фонетикалық, лексикалық, грамматикалық тәсілдерді қолдану принциптерін айқындап, сөйлеу процесінде тілдік құралдардың жұмсалу заңдылықтарын қарастырады. Сонымен бірге тілдік амал-тәсілдер мен стилистикалық мүмкіндіктер арқылы коммуникативтік-прагматикалық және эстетикалық қызметті меңгертеді.

2) Сөйлеу

Сөйлеу — нақты уақытта жүзеге асатын тілдік әрекет. Оның ауызша және жазбаша түрлері бар; сөйлеуге сөйлеу қызметі де, сөйлеу нәтижесі де жатады. Тіл — қарым-қатынас құралы, ал сөйлеу — сол құрал арқылы қарым-қатынасты жүзеге асыру. Сөйлеу әрқашан нақтылы, кеңістік пен уақытта жасалатын, материалды құбылыс ретінде есту (немесе көру) мүшелері арқылы қабылданады; тіл болса, абстрактілі жүйе ретінде қайта-қайта жаңғыра алады.

3) Диалог

Диалог (гр. dialogos — әңгіме) — екі немесе бірнеше адамның сұрақ-жауап түрінде сөйлесіп, тіл қатысуы. Диалогтағы сөздік құрамға әсер ететін маңызды факторлардың бірі — айтылған сөзді қабылдау немесе қабылдамау.

4) Дискурс

Дискурс (фр. discours — сөйлеу) — мәтіннің экстралингвистикалық факторлармен (әлеуметтік, мәдени, психологиялық т.б.) байланыста қарастырылатын түрі. Ол белгілі бір оқиғаны баяндайтын, өмірдің тілімен астасқан мәтін ретінде танылады; сондықтан дискурс ұғымы бүгінгі өмірмен байланысы жоқ көне мәтіндерге әрдайым бірдей қолданыла бермейді.

5) Паралингвистика

Паралингвистика (гр. para — «қасында» + лингвистика) — сөйлеуде мағыналы хабар жеткізетін, бірақ тілдің өзіне жатпайтын құралдарды және тілдік қатынасқа қатысатын вербалды емес амалдардың (ым, мимика, дауыс ырғағы т.б.) жиынтығын зерттейтін сала.

6) Риторика

Риторика (гр. rhetorike — шешендік өнер) — прозалық қара сөздің және ауызекі көркем сөздің жасалуын зерттейтін филологиялық пән. Ол поэтикамен және стилистикамен тығыз байланысты.

7) Монолог

Монолог (гр. monos — бір + logos — сөз) — белсенді сөйлеудің нәтижесінде пайда болатын сөйлеу түрі. Монологқа кейде интраперсоналдық сөйлеу деген анықтама беріледі.

8) Әдеби тіл

Әдеби тіл — орныққан нормалары бар, жалпыға түсінікті, қоғамдық қызметі сан алуан, жалпыхалықтық тілдің екшеліп, сұрыпталып, жүйеленген түрі. Ол жалпыхалықтық тілдің бір тармағы ретінде қызмет етеді.

9) Табу

Табу (полинезия сөзі) — кейбір сөздерді, есімдерді немесе тіркестерді атауға тыйым салу құбылысы. Бұл құбылыс тілдің магиялық қызметімен байланысты: сөз арқылы қоршаған әлемге ықпал етуге болады деген нанымнан туындайды. Табу барлық тілдерде кездеседі. Ең көп тараған түрі — адам есіміне қатысты тыйымдар (туыстардың атын атамау), сондай-ақ құдайдың, патшаның атын атауға болмайтын жағдайлар. Табу ұғымы эвфемизм түсінігімен тығыз байланысты.

10) Эвфемизм

Эвфемизм (гр. eu — жақсы + phemi — сөйлеу) — эмоциялық тұрғыдан бейтарап немесе жұмсартылған сөздер. Ол құлаққа ерсі естілетін сөздердің орнына синоним ретінде жұмсалады: семіз — толық, кәрі — егде, өлді — қайтыс болды т.б. Эвфемизмге қарама-қарсы құбылыс — дисфемизм: онда бейтарап сөздің орнына әдейі тұрпайы, дөрекі сөздер қолданылып, экспрессия күшейтіледі.

Дәрістер

Бірінші дәрістің мазмұны стилистиканың анықтамасын, негізгі бағыттарын және зерттеу әдістерін жүйелейді.

1-дәріс

Стилистиканың анықтамасы, негізгі мәселелері мен әдістері

Қарастырылатын өзек мәселелер

  • Стилистиканың анықтамасы және зерттеу нысаны.
  • Стилистиканың жалпыхалықтық тілмен байланысы.
  • Шектес ғылымдармен (поэтика, риторика, прагматика т.б.) тоғысуы.
  • Оқытудың мақсаты мен міндеттері, негізгі бағыттары мен түрлері.

Негізгі екі бағдар

Стилистикада басты назарда болатын екі бағыт бар:

1) Мәтіннен тысқары стилистикалық ресурстар

Бұл бағыт тіл ресурстары стилистикасы деп те аталады: тілдің фонетикалық, лексикалық, грамматикалық мүмкіндіктері және олардың стильдік әлеуеті қарастырылады.

2) Қолданыстағы мәтін және коммуникация

Тілдік құралдардың мәтін құрылымында орнымен жұмсалуы, ойды адресатқа дәл әрі әсерлі жеткізу жолдары талданады.

Стилистиканың түрлері

Зерттеу нысанының ауқымына қарай стилистика төмендегідей тармақтарға бөлінеді:

Жалпы стилистика

Тілдің қай топқа, қай класқа жататынына қарамастан, барлық тілдерге ортақ стилистикалық мәселелерді қарастырады.

Салыстырмалы және салғастырмалы стилистика

Әртүрлі тілдердегі стильдік құралдардың жұмсалуын салыстырып зерттейді. Көп жағдайда ұқсастықпен қатар айырмашылық, қарама-қайшылықтар да арнайы талданады (контрастивтік қыр).

Салыстырмалы

Туыстығы алыс тілдер: мысалы, ағылшын мен қазақ тіліндегі бірыңғай мүшелердің стильдік қызметі.

Салғастырмалы

Туыстығы жақын тілдер: мысалы, қазақ және қырғыз тілдеріндегі сын есімнің стилистикасы.

Ішінара стилистика

Нақты бір ұлт тілі аясындағы стилистикалық құбылыстарды зерттейді (қазақ, өзбек, қырғыз, орыс, неміс т.б. тілдер стилистикасы).

Дара (индивидуалдық) стилистика

Жеке автордың, жеке шығарманың немесе жанрдың стилін зерттейді (мысалы, М. Әуезов шығармаларының тілі, белгілі бір жанрдағы кеңсе қағаздарының тілі, бір ғалым монографиясының тілі т.б.).

Функционалдық стилистика

Функционалдық стилистика (кейде қолданыс тілі стилистикасы деп аталады) мәтіннің құрылымында тілдік құралдардың орнымен жұмсалуын, ойдың тыңдарманға немесе оқырманға мүлтіксіз жеткізілуін қадағалайды. Сондай-ақ мәтіндегі кездейсоқ ауытқулар мен қателіктердің себептерін байқап, оларды түзетудің жолдарын көрсетуге де бағытталады.

Прагматикамен байланыс

Стилистика мен прагматиканың тоғысуы стильді мақсат, жағдай, адресат сияқты факторлармен бірге қарастыруға мүмкіндік береді.

Қазіргі стилистиканың өзекті бағыттары

Қазіргі тіл білімінде стилистика бірнеше бағытта дамып келеді: ортостилистика, функционалдық стилистика, көркемдік тәсілдер стилистикасы, прагмастилистика.

Қазақ стилистикасының көкейкесті мәселелері: әдеби тіл тарихындағы стильдердің пайда болуын қайта қарастыру; көркем мәтінді лингвистикалық поэтикамен сабақтастыра талдау; мәтін стилистикасының құрылымы мен жүйесін айқындау; прагматикалық факторларды ескере отырып сөйлеу актілерінің тиімділігін бағалау; стилистикалық норма мен коннотацияның мәртебесін нақтылау.

Негізгі түйін

Стилистика — тек «мәнерлі құралдар» туралы білім ғана емес. Ол тілдік ресурстарды қарым-қатынас мақсатына, жағдайына және саласына сәйкес таңдап қолданудың заңдылықтарын зерделейтін, теориялық әрі қолданбалы маңызы бар ғылым саласы.

Стилистиканың ірі тармақтары

Құрылымдық (сипаттама) стилистика

Контекстен тыс тұрғыда тілдің стилистикалық қорын зерттейді: стильдік бояуы бар бірліктерді, дыбыстан мәтінге дейінгі тұлғалардың мәнерлегіш мүмкіндіктерін, стилистикалық синонимдік қатарларды қарастырады.

Қолданымдық (функционалдық) стилистика

Тілдік құрылымдардың қызмет ету ерекшеліктерін нақты жағдаятпен байланысты талдайды: жанр, ауызша/жазбаша түр, қарым-қатынас саласы т.б.

Көркем әдебиет стилистикасы

Тілдік құралдардың көркем шығармада өнер тудырушы құбылыс ретінде қолданылуын зерттейді: бейнелеуіш тәсілдер, көріктеуіш құралдар, авторлық стиль т.б.

Нормативті (практикалық) стилистика

Стилистикалық тіл мәдениетін қалыптастыруды көздейді: стилистикалық норманы меңгерту, сөз қолданудағы дәлдік пен орындылықты орнықтыру.

Тарихи-теориялық контекст

Филологияда стилистика және стиль ұғымдары ертеден қолданылып келеді. Ресей ғылымында стилистика аспектілеріне арналған зерттеулер XVIII–XIX ғасырлардан белгілі, ал пән ретінде стилистика XX ғасырдың 20–30 жылдарынан бастап қалыптаса бастады. Оның маңызды тармағы — функционалдық стилистика — XX ғасырдың 50 жылдарынан бері белсенді зерттеліп келеді.

Стилистиканың дамуы тілдің коммуникативтік аспектісіне бет бұрумен, әдеби тіл нормаларын зерттеумен, сондай-ақ зерттеу объектісінің ұсақ бірліктерден (дыбыстан) ірі бірліктерге (мәтінге) қарай кеңеюімен тығыз байланысты. Бұқаралық ақпарат құралдарының өрістеуі стиль мен сөз мәдениеті мәселелерін өзекті етті; мәтін лингвистикасы мен прагматика жаңа бағыттардың қалыптасуына ықпал етті.

Тілді тек құрылымдық жүйе ретінде түсіну жеткіліксіз: тіл өз қызметін нақты қарым-қатынаста ғана толық атқарады. Сөздің мағынасы контексте нақтыланып, вербалды емес амалдар (ым, мимика) коммуникациялық кедергілерді еңсеруге көмектеседі. Сөйлеу — шығармашылық процесс: жаңа тіркестер, жаңа мағыналық реңктер (метафора, метонимия т.б.) контексте туып, тыңдаушыға бірден түсінікті бола алады. Осы әсерлілік пен мәнерлілік — стилистикалық құбылыстың өзегі.