Байсерке
Байсерке Қылышұлы — Ұлы жүз құрамындағы Дулат руынан шыққан, Жетісу күйшілік дәстүрінде айрықша із қалдырған дарынды күйші. Шежіре бойынша ол әйгілі Өтеген батыр әулетінен тарайды.
Байсеркенің әкесі Қылыш — қолөнері ұстаған, ісмерлігімен танылған, өнердің қадірін білетін сергек мінезді жан болған деседі. Осындай өнерлі ортада өскен Байсеркенің домбырашылық қабілеті ерте оянып, жас күнінен-ақ айналасын тәнті еткен.
Ерте қалыптасқан тыңдаушылық мәдениет
Ол ертегі-аңыздарды, жырларды, әсіресе ән мен күйді ерекше ықыласпен тыңдап, «ішкен асын жерге қояды» екен. Ауылға келген әнші-күйшілердің соңынан бір елі қалмай жүріп, естігенін көкірегіне тоқып, жадына сіңіре берген.
Байсерке 16–17 жасында-ақ Жетісу өңірі мен қырғыз елінің күйлерін шебер орындап, алқалы жиындарда дәулескер күйшілермен күй тартысып, алыс-жақынға таныла бастайды. Күйді бір-екі рет естісе-ақ, бұлжытпай қағып алып, қайта орындап беретін қабілеті көпшілікті таңырқатқан.
Ұстаздар әсері және өнер жолындағы шыңдалу
Байсеркенің музыкалық тұрғыдан өсуіне сол дәуірдегі белгілі домбырашылар — Есім, Үржарлық, Сарша секілді өнерпаздар ықпал еткен. Аңыз-әңгімелерде Байсеркені қанаттандырған, өнер жолына нық тұрғызуға үлкен қамқорлық жасаған адам ретінде Есімнің аты жиі аталады.
Есім жас дарынның табиғи қабілетін бірден танып, көргені мен білгенін жалықпай үйреткен. Байсерке ұстазынан күй тарту машығын ғана емес, талай әнші-күйшілердің өмірі мен шығармаларының шығу тарихын да үйренеді. Бұл тәжірибе оның композиторлық және орындаушылық өнеріне елеулі ықпал жасайды.
Жадының мықтылығы
Бір-екі тыңдаудан кейін күйдің құрылымын дәл ұстап, қайта орындауы — оның ерекше есту қабілетін айқындаған.
Күй тарихына ден қоюы
Шығармалардың туу себептері мен аңыздық негіздерін білуі кейінгі авторлық күйлеріне мазмұндық тереңдік қосты.
Мектепаралық ықпалдасу
Ол дәстүрлі мектептердің ерекшелігін бойына сіңіріп, орындаушылық тілін кеңейтті.
Сапарлы өмір және атақтың жайылуы
Байсерке өнерін жұртқа таныту үшін бір ауылдан екінші ауылға, бір елден екінші елге жүріп, күйімен тыңдаушының «құлақ құрышын қандырады». Оның атағы Шу алқабымен ғана шектелмей, бүкіл Жетісу өңіріне жайылады.
Ол өз жанынан күй шығаруға да талаптанып, өз дәуіріндегі дәстүрлі күй арналарының кең тынысын меңгереді: батыстағы төкпе күй дәстүрін де, Арқадағы шертпе күй өнерінің иірімдерін де игере алғаны айтылады. Тумысынан дарынды күйші өзіндік жолын табуға ұмтылды.
Күй тіліне түскен өмір: тақырыптар мен туындылар
Байсерке себепсіз күй шығармаған. Белгілі бір өмір құбылысы, тіршіліктің әсерлі сәттері күй тіліне айналып отырған. Оның алғашқы шығармалары көбіне қимыл-қозғалысты, көріністі суреттеуге арналған.
Нақты мысалдар
- «Ат ойыны» — миниатюралық сипаттағы алғашқы туындыларының бірі.
- «Солқылдақ» — баласы қайтыс болғанда егіліп тартқан күй ретінде айтылады.
- «Төрт қарға» — 1890 жылдардағы ауыр жұт оқиғасына қатысты туған делінеді.
- «Ұран күй» — Ресей отаршылдығына қатысты ішкі наразылықтың көрінісі ретінде түсіндіріледі.
Бұл күйлердің бәрі — күйші өмір сүрген орта мен заманның шежіресіндей болып, музыкалық тілмен сөйлеген дерек іспетті.
Орындаушылық күрделілік және көркемдік ерекшелік
«Жетпіс бұтақ», «Ұран күй», «Қалипа-Қалыш» секілді туындыларында орындаушыдан ырғақтық икем мен қағыс шеберлігін талап ететін тұстар жиі кездеседі.
Байсеркенің «Сылқылдақ» атты күйі де белгілі. Дәл осындай аттас күй Тәттімбетте де бар. Алайда кей пікірлерде Байсеркенің «Сылқылдағы» көлемі жағынан қысқалау, музыкалық фактурасы мен әуен дамуы тұрғысынан қызығы кемдеу болып, белгілі дәрежеде Тәттімбет нұсқасына еліктеу деңгейінде қалғаны айтылады.
Ғылыми көзқарас
Академик А. Жұбанов Байсерке күйлерінде кездесетін тремолоға құрылған аккордтар, фанфарлық үн, дабылдық бояу және көркемдік тақырып тәрізді элементтерге назар аударған. Бұл — Байсерке күйлеріндегі музыкалық образдың тереңдігін, күй тілінің жан-жақтылығын айқындайтын белгілер ретінде бағаланады.
Дәстүр жалғастығы және өмірінің соңы
Байсерке шертпе күй дәстүрінің жаңа мүмкіндіктерін аша отырып, оның әрі қарай дамуына негіз қалады. Кез келген дарын иесі сияқты, оның өнерінің де алды-арты шүйгін: күйшілік дәстүрінің арқауы үзілмей, сабақтастықпен жеткені көңілге қанағат ұялатады.
Байсерке 1906 жылы 64 жасында өз ауылында дүниеден қайтты. Оның шығармалары қазақтың аспаптық музыкасының алтын қорына айналды.
Шәкірттері
Бердібек Мықтыбайұлы, Қожабек Жапбасов, Сатқынбай Өлмесұлы секілді дәулескер домбырашылар Байсеркенің көзін көріп, өнерін бойына сіңірген.
Кейінгі жалғастырушылар
Бұл мұраны Қатшыбай Таубаев (1880–1930), немересі Темірбек Ахметов (1919–1952), Нұрғиса Тілендиев (1924–1998) секілді біртуар күйшілер кейінгі күнге жеткізді.
Белгілі күйлері
Байсерке Қылышұлының ел ішінде кең тараған күйлері қатарында төмендегілер аталады:
- Ат ойнатқан
- Дұшпан тұсар
- Жекпе-жек
- Жетпіс бұтақ
- Келіншек
- Көш тоқтатқан
- Қалипа-Қалыш
- Қоңыр
- Солқылдақ
- Бүлкілдек
- Тұл қатын
- Төрт қарға
- Ұран күй
- Толқытпа
Зерттелуі және нотаға түсуі
Байсерке Қылышұлының өмірі мен күйшілік мұрасын алғаш зерттеп, жазып қалдырғандардың қатарында А. Қ. Жұбанов пен Б. Г. Ерзакович аталады. М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының фоноқорында «Байсеркенің 10 күйі» деген қолжазба сақталған, ондағы күйлердің нотаға түсірілуін Б. Г. Ерзакович жасағаны көрсетіледі.
З. Жанұзақованың құрастыруымен шыққан «Қазақ халқының аспап музыкасы» (1964) кітабында Байсеркенің «Жекпе-жек», «Қалипа-Қалыш», «Қалипа», «Қалыш» күйлерінің ноталары берілген. Ал Б. Мүптекеев пен С. Медеубекұлы құрастырған «Жетісудың күйлері» (1998) жинағында «Жекпе-жек» және «Толқытатын күй» атты шығармаларының нотасы жарияланған.
Қазақ күйінің тарихында өз қолтаңбасын қалдырған Байсерке бабамыздың мұрасын бүгінде ұрпақтары мен дәстүр жалғастырушылары дамытып келеді.