Қазақ ауыз әдебиетінің ертеден келе жатқан күрделі саласының бірі - батырлар жыры
Батырлар жыры: халық жадындағы ерлік мұрасы
Қазақ ауыз әдебиетінің ертеден келе жатқан күрделі салаларының бірі — батырлар жыры. Бұл жырлардың көпшілігі халықтың Отанды сүю, басқыншы жаудан ел қорғау, жұрт үшін ерлікпен еңбек ету идеяларынан туды. Ел-жұртын жау шапқыншылығынан қорғап қалған батырлар мен олардың ерлік істерін халық аңыз-әңгіме мен жырға қосып, ұрпаққа өнеге етті.
Сонымен бірге халық адал еңбекті, еңбек адамдарының көпшілік игілігі үшін атқарған ісін де жырлап, оған ерлік сипат берді. Еңбек ерлігін ел қорғаған батырдың ісінен кем санамағандықтан, бұл екі арна батырлар жырының негізгі өзегіне айналды.
Жырдың қалыптасуы және тарихи қабаттары
Батырлар жыры бір ғана ғасырдың жемісі емес. Ол халықтың тұрмыс-тіршілігіне, тарихына, қоғамдық өміріне байланысты туып, солармен бірге жасап келеді. Қалыптасу мен даму барысында жырлар әр дәуірдің қоғамдық ой-санасы мен көзқарастарының ықпалын бойына сіңіріп, сан алуан өзгерістерге ұшырады.
Әрбір қоғамдық құрылыс, әрбір тап батырлар жырын өз тілегіне, өз мүддесіне сай өңдеп отыруға ұмтылды. Осы арқылы өздерінің қоғамдық-идеялық ұстанымдарын таратуға тырысты. Сондықтан батырлар жырын түсіну үшін оның тарихи контекстін, кімнің мүддесін қалай бейнелегенін ескерген маңызды.
Зерттелу тарихы: алғашқы пікірлерден ғылыми бағытқа дейін
Қазақтың батырлар жыры — мәдени мұраның ең мол салаларының бірі. Алайда Ұлы Октябрь социалистік революциясына дейін жырларды ел ішінен жинаушылар болғанымен, оларды жүйелі түрде ғылыми жолмен зерттеу кең өріс алған жоқ. Қазақ батырлар жыры туралы Шоқан Уәлиханов, В. Радлов, Г. Потанин секілді зерттеушілердің бірен-саран пікірлері айтылды. Дегенмен бұл ойлар көбіне «жырлар көп әрі көркем, жинау керек» деген деңгейден аса алмады; арнайы зерттеу еңбектері жазылмады.
Ерте пікірлердегі даулы тұстар
- Шоқанның Едіге мен Абылай жайындағы жырларды асыра бағалауы
- Потаниннің халықтардың шығармашылық мүмкіндігін кемітіп, мазмұн «бір халықтан екіншісіне көшеді» деуі
- Радловтың қазақта батырлар жыры жоқ деуі
Батырлар жырын ғылыми тұрғыдан зерттеу ісі кең көлемде советтік дәуірде қолға алынды. Газет-журнал мақалаларынан бастап, кандидаттық және докторлық диссертацияларға дейін еңбектер жазылды; орта мектепке арналған оқу құралдары деңгейінде жүйеленді. Бұл бағытта М. Әуезов, С. Мұқанов, Х. Жұмалиев, Ә. Марғұлан, Б. Кенжебаев, А. С. Орлов секілді ғалымдар бірқатар жұмыстар жүргізді. Еңбектерінде кемшіліктер болғанымен, бұлар батырлар жырын ғылыми зерттеудің алғашқы қадамдары еді.
Зерттеу барысында қате-кемшіліктер де кездесті: кей еңбектерде батырлар жыры сын көзімен қаралмай, бәрін бірдей «халықтық» деп асыра мадақтау басым болса, кейінгі кезеңде керісінше, жырлардың барлығын бірдей халыққа жат деп көрсетуге бейім көзқарастар да ұшырады.
Ең ерте қабаттар: ру-тайпа дәуірінің ізі
Қазақ ауыз әдебиеті халықтың ертедегі тұрмыс-тіршілігіне, тарихына байланысты туды десек, мұны батырлар жырына да қолдануға болады. Батырлар жырының алғашқы ұсақ үлгілері патриархтық-рулық құрылыс кезеңінің өзінде-ақ қалыптаса бастаған. Тарихта аты мәлім үйсін, қаңлы, қоңырат, керей, қыпшақ секілді рулар өз тәуелсіздігін сақтап қалу үшін күресті. Осындай тартыстарда рудың батырлары жау шабуылынан қорғанып, ерлік көрсетіп, ол ерлік ру ішінде өлең-жырға, аңыз-әңгімеге айналды.
Дегенмен сол көне дәуірде туған үлгілердің бәрі бірдей толық сақталмаған: кейбірі кейін ауыз әдебиетінің басқа жанрларымен араласып кеткен. Сондықтан батырлар жырының ең алғашқы нұсқаларының жалпы сипатын дәлелдеп, нақтылау әрдайым оңай емес.
«Халықтық сипат» мәселесі және көзқарас қақтығысы
Батырлар жырын тудырушы халық десек, жырлардың халықтық сипаты қандай? Бұл сұраққа марксизм-ленинизм классиктерінің, орыс халқының революцияшыл демократтарының және А. М. Горькийдің еңбектерінде жиі қайырылатын тұжырымдармен жауап беріледі: батырлар жыры қоғам өмірінен, халық бұқарасының тұрмысынан оқшау тумайды; әр кезеңде белгілі бір таптың идеясын, арман-мүддесін, қоғамдық көзқарасын білдіріп отырады.
Жыр елеулі тарихи оқиғаларды көркем образ арқылы жинақтап бейнелейді, әрі халық сол оқиғаларға өз бағасын береді. Бұл — батырлар жырының қоғамдық мәнін ұғынуға мүмкіндік беретін басты өлшемдердің бірі.
Феодалдық жырдың ерекшелігі
Бір тарихи оқиғаның өзіне әртүрлі баға берілуі мүмкін: халық жыры оны бір қырынан таныса, феодалдық жыр үстем таптың тұрғысынан топшылайды.
- Халықты езуді, шапқыншылықты «ерлік» ретінде дәріптеу
- Көпшілік мүддесінен гөрі жеке адамды, даралықты алға шығару
- Тарихи шындықты бұрмалау (мысалы, «Ер Сайын» жырымен байланысты бағалаулар)
Тәрбиелік мәні және бүгінгі қолданылуы
Ел-жұртын сүйген, халқына жан-тәнімен адал қызмет еткен, осы жолда айрықша ерлік жасаған батырлар туралы жырлардың халық әдебиеті тарихындағы орны ерекше. Оны ғасырлар бойы халықтың ұмытпай сақтауы, сүйіп жырлап, сүйсініп тыңдауы — соның айғағы.
Бұрын батырлар жыры жастарды ел-отанды сүюге, халыққа адал қызмет етуге тәрбиелейтін құралдың бірі ретінде қолданылды: жырдағы ерлік істер өнеге болды. Бұл ретте батырлар жырының тәрбиелік мәні айқын көрінеді.
Ертеден келе жатқан батырлар жыры советтік кезеңде де халықтық мәнін жоғалтқан жоқ. Ескі мәдени мұраны қадірлей білген совет қоғамы жырлардың таңдаулы үлгілерін — идеялық-көркемдік сапасы жоғары нұсқаларын — жинақ етіп бірнеше рет бастырып, ғылыми еңбектер жазып, оқу орындарында оқытып, театр сахнасы мен кино арқылы кеңінен танытты. Отаншылдық пен ерлікті дәріптейтін мұра ретінде батырлар жыры мәдени қазынаның ең көрнекті үлгілерінің бірі саналды.
Түйін
Батырлар жыры — халықтың тарихи тәжірибесін, дүниетанымын, қоғамдық бағасын көркем бейнеге айналдырған кең тынысты мұра. Ол бір жағынан ел қорғау ерлігін, екінші жағынан көпшілік үшін жасалған адал еңбекті қадірлейді.
Жырдың әр дәуірде әртүрлі түсіндіріліп, әр қырынан бағалануы — оның қоғаммен бірге жасап, өзгеріп отырғанының белгісі. Сондықтан батырлар жыры — өткеннің ғана ескерткіші емес, ұрпақ санасында тәрбиелік әрі мәдени мәнін сақтайтын өміршең құбылыс.