Қазақша рефераттар

Шығын статьялары

Кіріспе

Бизнес-жоспар — кәсіпорынның алдына қойған экономикалық мақсаты, оны жүзеге асыру жолдары, міндеттері мен әдіс-тәсілдері жүйелі түрде баяндалатын негізгі құжат. Табысты бизнес құру үшін нарықтық орта жан-жақты зерттеледі: ағымдағы жағдай, ықтимал өзгерістер мен кедергілер, жобаны іске асырудан күтілетін табыс және басқа да маңызды көрсеткіштер нақты көрсетіледі.

Бизнес-жоспар көбіне банктен кредит алу және оның уақтылы қайтарылуын негіздеу үшін дайындалады. Меншік иесінің қатысуымен кәсіпорынның стратегиялық даму бағыты айқындалып, жобаның қажеттілігі мен тиімділігі дәлелденеді.

Бизнес-жоспардың құрылымы

Құжат, әдетте, болжамды қаржылық нәтиже көрсетілген қысқаша сипаттамадан және негізгі бөлімнен тұрады. Негізгі бөлім мазмұны төмендегі бағыттарды қамтиды:

  1. Өндірілетін тауарлар (немесе қызметтер) түрлері және олардың бәсекеге қабілеттілігі.
  2. Сұраныс деңгейі мен көлемін ескере отырып, өткізу нарығы, өндіріс көлемі және баға.
  3. Бәсекелестердің мүмкіндіктері (сапа, баға және өзге параметрлер).
  4. Маркетингтік зерттеу нәтижелері: өткізу арналары, баға саясаты, ынталандыру, жарнама.
  5. Өндіріс жоспары: технологиялық байланыстар, шығындарды азайту және сапаны арттыру тәсілдері.
  6. Ұйымдастыру және басқару, персоналмен жұмыс істеу бағыты.
  7. Ұйымдық-құқықтық негізді айқындайтын құжаттар.
  8. Қауіп-қатерлерді болжау және алдын алу шаралары.
  9. Құндық көрсеткіштерді жинақтау және қаржы жоспарын нақтылау.
  10. Қаржыландыру көздері: қажетті сома, ықтимал пайда, қарызды қайтару қабілеті.

Курстық жұмыстың мақсаты

Бұл курстық жұмыстың негізгі мақсаты — пән бойынша алған білімді бекіту және тереңдету, сондай-ақ фирмалар мен ұйымдар қызметін бизнес-жоспарлау бойынша практикалық дағды қалыптастыру.

Жұмыстың нақты мақсаты — шұжық өңдеу саласына жататын кәсіпорынды қайта құру немесе жаңадан ұйымдастыру бойынша бизнес-жоспар әзірлеу және оның тиімділігін әлеуетті инвесторлар үшін негіздеу.

Жоспарланатын саланың қазіргі жағдайын қысқаша сипаттау

Шұжық өнімдерінің ассортименті технологиясы мен құрамына қарай бірнеше топқа бөлінеді. Әр топтың ылғалдылық, тұз мөлшері, шикізат құрамы және өндірістік өңдеу режимдері ерекшеленеді.

Пісірілген шұжықтар

  • Құрамында 55–75% ылғал және 1,8–3,5% тұз болады.
  • Сапасына қарай жоғары, 1- және 2-сортқа бөлінеді.
  • Негізгі шикізат: сиыр және шошқа еті, сондай-ақ қыртысмай.
  • Қосымша компоненттер: крахмал, бидай ұны, полифосфат, сүт белогы.
  • Рецептурада (түріне қарай) жоғары сортты сиыр еті 10–45%, шошқа еті 15–75%, қыртысмай 20–30% болуы мүмкін; мускат жаңғағы немесе кардамон қосылады.

Фаршталған және қанды шұжықтар

  • Фаршталған шұжықтар мұқият сіңірден ажыратылған шошқа және бұзау етінен дайындалады; қажетіне қарай қыртысмай, тіл, қан массасы, сүт, жұмыртқа қосылады. Әдетте қолмен жасалады және тек жоғары сортпен шығарылады.
  • Қанды шұжықтар дифибринделген қаннан, қыртысмайдан, шошқа және сиыр етінен, татымдықтар қосып өндіріледі; түсі қою қызыл, дәмі жағымды.

Ысталған шұжықтар

Шала ысталған

  • 30–40% май, 35–60% ылғал, 2,5–4% тұз.
  • Ысталған иіс айқын, ылғал мөлшері пісірілгенге қарағанда төмен.
  • Сорттары: жоғары, 1, 2, 3.
  • Мысалдар: Армавирская, Краковская, Полтавская, Таллинская, Охотничьи колбаски, Польская, Баранья және т.б.

Шикілей ысталған

  • 30–40% ылғал, 3–6% тұз.
  • Мысалдар: Сервелат, Особенная, Суджук, Зернистая, Майкопская, Советская және т.б.

Пісіріліп-ысталған

  • Ылғалдылығы шамамен 38–40% (мәтіндегі дерекке сәйкес).
  • Мысалдар: Деликатесная, Любительская, Баранья.
  • Шикілей ысталғанға қарағанда консистенциясы тығыздау, ылғалы жоғары.

Ет нандары, паштеттер, зельц және сілікпе

  • Ет нандары пісірілген шұжық рецептурасына жақын, металл қалыптарда пісіріледі; консистенциясы тығыздау; 57–75% ылғал және 3% тұз.
  • Паштеттер ливерлі шұжықтарға арналған шикізаттан әзірленеді; жағылғыш консистенциялы; 50–60% ылғал және 2% тұз.
  • Зельц: 55–75% ылғал және 2,5–4% тұз.
  • Сілікпе: 80–85% ылғал және 2–3% тұз.

Шикізат және негізгі операциялар

Шұжық өндірісінде ет, субөнімдер, майлы шикізат, қант, сүт өнімдері, жұмыртқа өнімдері, ұн өнімдері (крахмал), белокты тұрақтандырғыштар, тұздау қоспалары (тұз, қант, натрий нитриті, натрий аскорбинаты), татымдықтар, пияз, сарымсақ, коньяк немесе мадера, сондай-ақ қаптау материалдары пайдаланылады. Негізінен сиыр мен шошқа еті қолданылады, ал кейбір түрлері басқа жануарлардың етінен де дайындалуы мүмкін.

Етті дайындау

Ұшаны бөлшектеу, сүйектен ажырату, сіңірден, көк еттен, майдан, қан тамырларынан, майда сүйек пен шеміршектен тазалау және сорттау кезеңдерін қамтиды.

Етті тұздау

Сақталу мерзімін арттыру, түс, дәм және хош иіс қалыптастыру мақсатында жүргізіледі. Тәсілдері: құрғақ, ылғалды және аралас тұздау.

Майдалау және араластыру

Ет тұздауға дейін және тұздаудан кейін қайта майдаланады; компоненттер толық бірігуі үшін арнайы машиналарда араластырылады.

Қаптау және жетілдіру

Турама қапқа немесе қалыпқа сығымдалады (вакуумды сығымдау да қолданылады). Қапталған өнім камераларда ілініп, бояуы мен құрылымы жетіледі және қабығы кебеді.

Қаптау материалдары

Табиғи қаптар

Сиыр, қой, ешкі, шошқа ішектері, ұлтабар және т.б.

Жасанды қаптар

Целлюлозалы, белокты, қағаз және синтетикалық материалдар.

Жылумен өңдеу және кептіру режимдері (қысқаша)

  • Пісірілген шұжықтар: жетілдіруден кейін 60–120°C-та 1–2 сағат қуырылады, кейін 75–85°C-та 0,5–3 сағат пісіріледі; соңынан салқындату жүргізіледі.
  • Шала ысталған: 80–100°C-та 60–90 минут қуыру, 70–80°C-та 25–60 минут пісіру; 35–50°C-та 12–24 сағат ыстау; 12–15°C-та 2–4 тәулік кептіру.
  • Шикілей ысталған: 18–22°C-та 2–3 тәулік ыстау; 12°C-та 25–30 тәулік кептіру.
  • Пісіріліп-ысталған: 50–60°C-та 2–3 сағат ыстау; 68–73°C-та 40–60 минут пісіру; 32°C-та 2 тәулік ыстау; 4–7 тәулік кептіру.

Материалдық-техникалық жабдықтау жоспары

Негізгі өндірістік қорлардың мөлшерін анықтау

Бұл бөлімде фирманың мақсаттарына жету үшін қажетті материалдық ресурстардың барлық түрлері бойынша кәсіпорынның қажеттілігі айқындалады және жабдықтау жүйесі сипатталады. Инвестициялардың жалпы құнын есептеу үшін алдымен өндірілетін өнім технологиясы ескеріліп, қажетті технологиялық жабдықтардың құрамы мен маркалары анықталады. Одан кейін анықтамалықтар бойынша бағалары белгіленіп, жабдыққа кететін жалпы шығын есептеледі.

Жабдықтардың жалпы баланстық құнын (жеткізу және орнатуды қоса алғанда) есептеу үшін бастапқы соманы 1,25 коэффициентіне көбейту ұсынылады. Бұл қосымша шығындардың үлесі 25% екенін білдіреді.

Өндірістік ғимарат құны жалпы аудан мен 1 м² құнының көбейтіндісі арқылы табылады (мәтіндегі есепке сәйкес 25 мың теңге). Ауданды анықтау үшін бір машинаға қажет өндірістік аудан нормасы (25 м²) машиналар санына көбейтіледі, кейін көмекші және қызмет көрсетуші аудандарды ескеру үшін 1,55 коэффициенті қолданылады.

Шикізат, материалдар, көмекші материалдар және энергия шығындары

Өнім ассортименті, көлемі және технологиясына сүйене отырып, негізгі өндірістің шикізат пен материалдарға деген натуралдық және ақшалай қажеттілігі есептеледі. Есептеуде технологиялық ерекшеліктер, жоғалтулар нормативтері, өнім шығымы және шикізат жұмсау нормалары міндетті түрде ескеріледі.

Көмекші материалдар

Сақтау, тасымалдау, маркілеу және ыдыстауды қамтамасыз ететін материалдар. Көмекші материалдарға кететін шығындар шикізат шығындарының 8% көлемінде қабылданады.

Энергия және отын

Энергия шығындары нормалар мен тарифтер арқылы анықталады және екіге бөлінеді: технологиялық мақсаттар және жалпы шаруашылық қажеттіліктер. Жалпы шаруашылық шығындары жалпы энергетикалық шығындардың 30% мөлшерінде алынады; сәйкесінше есептеуде 0,7 коэффициенті қолданылады.

Кадрлар және еңбек ақы төлеу жоспары

Бұл бөлімде негізгі және көмекші жұмысшылардың, басқарушы персоналдың және қызметкерлердің қажетті саны анықталады. Сонымен қатар еңбек ақы қоры және одан төленетін төлемдер есептеледі.

Есептеудің негізгі қағидалары

  • Негізгі жұмысшылар саны әр қызметкердің тиімді жұмыс уақыты қоры арқылы есептеледі (жұмыс уақыты балансы құрылады).
  • Өнім бірлігін шығарудың уақыт нормалары барлық операциялар бойынша уақыттардың қосындысын 1,05 коэффициентіне көбейту арқылы анықталады.
  • Қосымша персонал санын негізгі жұмысшылар санынан пайызбен алуға болады (мысалы, машина жасау саласында — 15%).
  • Еңбек ақы қоры кесімді жұмысшылар үшін ірілендірілген еңбек бағасына, мерзімді жұмысшылар үшін сағаттық тарифтік ставкаға сүйеніп есептеледі.
  • Көмекші жұмысшылардың еңбек ақысы әдетте үстеме шығындар арқылы өнімнің өзіндік құнына жанама түрде енгізіледі.
  • Әкімшілік-басқару және цех персоналының саны штаттық кесте негізінде анықталады; штаттық кестені кәсіпорын құрылымына қарай құрастыру қажет.

Өнімнің өзіндік құнын жоспарлау және баға қалыптастыру

Бұл бөлімде жоспарланған өнім түрлері бойынша өзіндік құнды анықтау үшін калькуляция жасалады. Есептеулер Қазақстан Республикасында қабылданған әдістемелік нұсқаулар мен стандарттарға сәйкес жүргізіледі. Шығындар тура (өнім бірлігіне тікелей қосылатын) және жанама (тарату арқылы қосылатын) болып бөлінеді.

Негізгі шығын баптары

  • Энергия және отын: технологиялық мақсаттарға арналған энергетикалық шығындар енгізіледі.
  • Негізгі және қосымша еңбек ақы, төлемдер: негізгі жұмысшыларға қатысты көрсеткіштер алынады.
  • Транспорттау шығындары: шикізат пен негізгі материалдарға кеткен шығындардан шамамен 5% мөлшерінде есептеледі.
  • Үстеме шығындар: өндірісті қамтамасыз ету және басқару шығындары; жанама түрде, осы жұмыста «Негізгі еңбек ақы» бабына пропорционалды бөлінеді.
  • Мерзім шығындары: тауарлы-материалдық қорлардың өзіндік құнына кірмейтін кешенді шығындар (әкімшілік және жалпы шығындар, өткізу шығындары, проценттер).

Проценттерді төлеу бойынша тәсіл

Ұсынылатын тәсіл бойынша негізгі құралдар өзіндік немесе акционерлік капитал есебінен қаржыландырылады, ал алғашқы айналым капиталын жабу үшін 1 жылға 10% мөлшерлемемен банк несиесін алу қарастырылады. Бұл жағдайда пайыз шығынын есептеу үшін айналым қаржының орташа жылдық құны 0,1 коэффициентіне көбейтіледі.

Сонымен қатар жалға алуға байланысты пайыз шығыны негізгі өндірістік қорлар (НӨҚ) құнынан 0,05% мөлшерінде қабылданады.

Толық өзіндік құн өндірістік өзіндік құнға мерзім шығындарын қосу арқылы табылады. Одан кейін өнім бірлігінің өзіндік құны толық өзіндік құнды жылдық өндіріс көлеміне бөлу арқылы есептеледі. Баға жоспарлы рентабельділік деңгейіне сүйеніп белгіленеді (мәтінде 5–35% аралығы көрсетілген).

Қаржы жоспары және инвестициялардың тиімділігін есептеу

Бұл бөлім алдыңғы есептеулерді қорытындылап, бизнес-жоспардың өзегін құрайтын қаржылық көрсеткіштерді жинақтайды. Мұнда кәсіпорын қызметінің негізгі көрсеткіштері, қаржыландыру құрылымы және жобаның тиімділігі бағаланады.

Қаржыландырудың ұсынылатын логикасы

  • Негізгі құралдар құны — өзіндік капитал немесе акционерлік капитал есебінен.
  • Алғашқы айналым капиталы — кәсіпорын мүлкін кепілге қою арқылы банк несиесі есебінен.
  • Айналым қаржы қажеттілігі — шикізат және негізгі материалдар шығындарының жалпы сомасының 10% мөлшерінде қабылдануы мүмкін.

Тиімділікті бағалау тәсілі

Жоба тиімділігі ақшаның уақыт бойынша құны ескеріліп (дисконттау), ақша құралдарын альтернативті орналастырумен салыстыру арқылы анықталады. Альтернативті нұсқа ретінде жылына 15% табыстылық беретін банктік депозит қарастырылады.

Ақталу мерзімі (PP)

Дисконттау мөлшерлемесі 15% деп алынады. Келтірілген есептеулер бойынша инвестициялар 2,94 жыл ішінде ақталады. Ақталу мерзімі 5 жылдан аз болғандықтан, жоба тиімді деп бағаланады.

Таза келтірілген құн (NPV)

NPV көрсеткіші белгілі бір кезеңдегі (мысалы, 5 жыл) таза ақша ағындарын дисконттап, бастапқы инвестициялармен салыстыру арқылы есептеледі. Бұл жұмыста есептеу шарттары бойынша өндіріс көлемі, бағалар және негізгі көрсеткіштер жыл сайын тұрақты деп қабылданады.

Дисконттау кезінде болашақ ақша ағындары ағымдағы уақытқа келтіріледі: мұнда t — жыл нөмірі, ал k — табыстылық ставкасы.