Банктік тәуекелдер

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті. «Банктік тәуекелдер» пәні бойынша оқу-әдістемелік материалдар (Семей, 2014).

Мазмұны

1 Глоссарий
2 Дәрістер
3 Практикалық сабақтар
4 Оқушылардың өздік жұмыстары

Глоссарий: банктік тәуекелдердің негізгі ұғымдары

Төменде банк қызметінде жиі қолданылатын тәуекел түрлерінің қысқаша әрі нақты анықтамалары берілген. Мақсат — тәуекелдерді бірізді түсіну және оларды жүйелі түрде жіктеуге негіз қалыптастыру.

Сыртқы тәуекелдер

Форс-мажор (табиғи апаттар) тәуекелі: Жер сілкінісі, су тасқыны, өрт сияқты апаттар нәтижесінде банкке материалдық шығын келу қаупі. Бұл тәуекел банкке ғана емес, клиенттер мен қызметкерлерге де зиян келтіруі мүмкін.
Саяси тәуекел: Үкіметтің ауысуы, мемлекеттік саяси бағдарламалардың өзгеруі, ұлттандыру, заңнамалық шектеулер мен нормалардың күшеюі сияқты факторлардың банк қызметіне теріс ықпал ету қаупі.
Жалпы экономикалық тәуекел: Елдің макроэкономикалық жағдайы нашарлағанда пайда болатын тәуекел (ЖҰӨ төмендеуі, бюджет тапшылығының ұлғаюы, инфляцияның өсуі және т.б.).
Депозиттік тәуекел: Сыртқы ортадан салымдарды, депозиттерді, қарыз қаражаттарын және өзге қаржыландыру көздерін тартуда қиындыққа ұшырау қаупі.
Клиент тәуекелі: Клиенттің қаржылық жағдайының нашарлауы немесе банкроттығы салдарынан банк үшін тәуекелдің туындауы.
Мемлекеттік (елдік) тәуекел: Экспорт-импорт операциялары, шетелдік қарыз алушыларды несиелеу немесе сыртқы міндеттемелерге қызмет көрсету қабілетімен байланысты тәуекел.

Ішкі тәуекелдер

Стратегиялық тәуекел: Банктің даму стратегиясын, құралдарды қолдану басымдықтарын немесе нарықтағы позициясын дұрыс айқындамаудан туындайтын тәуекел.
Құрылымдық тәуекел: Ұйымдық құрылымның тиімсіздігі, функциялар мен жауапкершіліктің дұрыс бөлінбеуі салдарынан туындайтын тәуекел.
Басқарушылық тәуекел: Шешім қабылдаудағы қателіктер, тәуекелді шамадан тыс қабылдау немесе басқарудың жүйесіздігі нәтижесінде пайда болатын тәуекел.
Кадрлық тәуекел: Персоналдың кәсіби деңгейі, корпоративтік мәдениет, психологиялық үйлесімсіздік және кадр тұрақсыздығы салдарынан туындайтын тәуекел.
Ынталандыру (мотивациялық) тәуекел: Қызметкерлерге әділетсіз ынталандыру жүйесі қолданылғанда, нәтижеге кері әсер ететін мінез-құлық қалыптасу қаупі.
Бақылау тәуекелі: Ішкі бақылау жүйесі бөлімшелер қызметін жеткілікті қадағаламаса немесе бұзушылықтарды уақтылы анықтай алмаса туындайтын тәуекел.
Операциялық тәуекел: Күнделікті операцияларды орындау барысында процестердің, персоналдың, жүйелердің немесе сыртқы оқиғалардың әсерінен шығынға ұшырау қаупі.
Ұйымдастырушылық тәуекел: Операциялар мен есеп жүргізу тәжірибесінің әлсіздігі, бөлімшелердің тиімсіз ұйымдастырылуы нәтижесінде туындайтын тәуекел.
Ақпараттық тәуекел: Жалған, толық емес немесе кешіктірілген ақпаратқа сүйеніп шешім қабылдау салдарынан банк операцияларының нашарлау қаупі.
Техникалық тәуекел: Компьютерлік жүйелердің, бағдарламалық қамтамасыз етудің немесе өзге техниканың істен шығуы салдарынан шығынға ұшырау қаупі.

Қаржылық нарықтармен байланысты жиі кездесетін тәуекелдер

Несиелік тәуекел

Қарыз алушының қаржылық жағдайының нашарлауы немесе банкроттығы салдарынан міндеттемені толық немесе ішінара өтей алмау қаупі.

Өтімділік тәуекелі

Қысқа мерзімді міндеттемелерді орындауға өтімді қаражаттың жеткіліксіз болу қаупі.

Пайыздық тәуекел

Нарықтық пайыз мөлшерлемелерінің жағымсыз өзгеруі нәтижесінде табыстылықтың төмендеуі немесе шығынның өсу қаупі.

Валюталық тәуекел

Валюта бағамдарының күрт ауытқуы салдарынан шығынға ұшырау қаупі (әдетте ашық валюталық позициясы бар банктер үшін өзекті).

Инвестициялық (нарықтық) тәуекел

Нарық конъюнктурасының өзгеруі салдарынан бағалы қағаздар құнының төмендеуі және қайта бағалау шығындарының пайда болу қаупі.

Комплаенс тәуекелі

ҚР заңнамасын, уәкілетті органның нормативтік актілерін және банктің ішкі ережелері мен процедураларын сақтамау салдарынан шығынның туындау қаупі.

Қосымша ұғымдар (қысқаша)

Портфельдік тәуекел

Бағалы қағаздар немесе несие санаттары бойынша жиынтық шығынға ұшырау қаупі.

Жүйелік тәуекел

Нарықтағы жалпы өзгерістермен (баға, табыстылық, пайыз, дивиденд күтімі) байланысты тәуекел.

Жүйелік емес тәуекел

Нарықтан емес, ұйымның нақты ерекшелігінен туындайтын тәуекел.

Есеп айырысу тәуекелі

Контрагентпен келісімсіз немесе уақытында есеп айырыспау салдарынан шығынға ұшырау қаупі.

Контрагент тәуекелі

Контрагенттің келісім бойынша міндеттемелерін орындамау қаупі.

Төлем тәуекелі

Төлем күні міндеттеменің орындалмауына байланысты тәуекел.

Дәрістер: негізгі тақырыптар мен түсіндірулер

Тақырып 1. Банктік тәуекелдер және олардың жіктелуі

Назарда

Тәуекел ұғымы

Тәуекел — банк қаржылық операцияларды жүзеге асырғанда жоспарланған нәтижені ала алмау, табыстың бір бөлігін жоғалту немесе қосымша шығынға ұшырау ықтималдығы.

Назарда

Жоғалтулар, шығындар, залалдар

Банктік қызмет зиянсыз болуы үшін жоғалтулар, шығындар және залалдар ұғымдарын айқын ажырату қажет. Жоғалтулар — банктік табыстың төмендеуі ретінде түсіндіріліп, шығын мен залалды біріктіретін жалпылама көрсеткіш болып саналады.

Назарда

Банктік тәуекелдердің орны

Тәуекел банк қызметінің ажырамас бөлігі: ол қаржылық нәтижелерге әсер етеді, активтер мен пассивтердің сапасын сипаттайды және банктің қаржылық жағдайын салыстырмалы талдауда қолданылады.

Банктік тәуекелдердің негізгі топтары

Қаржылық тәуекелдер

Көлем, пайдалылық, активтер мен пассивтер құрылымындағы күтпеген өзгерістерге әкелуі мүмкін. Негізгілері: несиелік, өтімділік, пайыздық, нарықтық, валюталық, инфляциялық және төлем қабілеттілігі тәуекелдері.

Функционалдық тәуекелдер

Өнім жасау немесе қызмет көрсету процесімен байланысты тәуекелдер. Оларға стратегиялық, технологиялық және операциялық тәуекелдер, сондай-ақ жаңа технологиялар мен өнімдерді енгізу тәуекелдері жатады.

Басқа тәуекелдер

Банктің беделін жоғалту тәуекелі және мемлекеттік реттеу талаптарына сәйкес келмеу тәуекелі сияқты факторлар.

Тәжірибеде жиі қолданылатын портфельдік тәуекелдер

Несиелік

Қарыз бойынша төлемнің жасалмауы немесе кешіктірілуі.
Өтімділік

Активтерді тез әрі шығынсыз ақшаға айналдыру қиындығы.
Пайыз мөлшерлемесі

Пайыз ставкалары ауытқуы салдарынан табыс/шығын өзгеруі.
Валюталық

Бағам өзгерісіне байланысты валюта шығындары.

Тәуекелді төмендетудің кең тараған тәсілдері

Несиелік тәуекел

Портфельді әртараптандыру және бір қарыз алушыға лимит белгілеу.
Қарыз алушының несиелік қабілетін терең талдау.

Өтімділік тәуекелі

Міндетті өтімділік нормативтерін сақтау және мерзімдік сәйкестікті бақылау.
Жаңа депозиттер тарту, бағалы қағаздар шығару, активтердің бір бөлігін сату.
Пассивтерді диверсификациялау және қажет жағдайда қарыз қаражатын тарту.

Пайыздық тәуекел

Сақтандыру (тәуекелді үшінші тарапқа беру).
Өзгермелі пайыз мөлшерлемесін қолдану.
Мерзімді келісімдер, фьючерстер, опциондар, пайыздық своптар.

Валюталық тәуекел

Валюталық фьючерстер мен форвардтар.
Валюталық опциондар және валюталық своптар.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

Тәуекел дегеніміз не?
Банк тәуекелдерінің негізгі түрлерін атаңыз.
Функционалдық тәуекелдерге не жатады?
Қаржылық тәуекелдердің негізгі түрлерін атаңыз.
Валюталық тәуекелді қалай түсіндіресіз?

Ұсынылатын әдебиеттер

Шаяхметова К.О. «Банк тәуекелдері»: оқу құралы. Алматы: Қазақ университеті, 2004. — 78 бет.
Шелекбай Ә.Д., Әлмерепов Н.А. «Банк ісіндегі тәуекел-менеджмент: теориясы, әлемдік практикасы, Қазақстан тәжірибесі»: оқу құралы. Алматы: Экономика, 2007. — 208 бет.

Тақырып 2. Сыртқы реттелмейтін тәуекелдерді басқару

Елдік тәуекел

Елдік тәуекел — мемлекеттің, фирмалардың және өзге қарыз алушылардың сыртқы қарыз міндеттемелері бойынша жауап беру қабілетіне әсер ететін ағымдағы және болашақ саяси-экономикалық өзгерістер тәуекелі.

Саяси және экономикалық тәуекелдер

Сыртқы тәуекелдер банктік қызметке тікелей байланысты болмай, саяси, экономикалық, әлеуметтік-құқықтық, бәсекелестік және өзге факторлар арқылы әсер етуі мүмкін.

Форс-мажор тәуекелдері

Табиғи апаттар мен төтенше жағдайлар банк активтері мен операциялық тұрақтылыққа тікелей қауіп төндіреді және алдын ала жоспарланған үздіксіздік шараларын қажет етеді.

Елдік тәуекелді бағалау логикасы

Елдік тәуекелді талдау сандық және сапалық факторларды қамтиды. Бағалау барысында саяси және экономикалық құрамдастармен бірге валютаны аудару (аудару/трансферт) тәуекелі де ескеріледі. Банктер әдетте күрделі рейтинг жүйелерін пайдаланады (мысалы, 1–9 шкаласы).

Саяси рейтинг нені өлшейді?

Үкіметтің сыртқы міндеттемелерді өтеуге қатысты саяси мүмкіндігі мен ниетін бағалайды.

Экономикалық рейтинг нені өлшейді?

Елдің ұзақ мерзімді экономикалық дамуын және сыртқы қарызға қызмет көрсету қабілетін бағалауға көмектеседі.

Бағалауда жиі қарастырылатын факторлар

Елді экономикалық басқару сапасы
Экономиканың құрылымы
Институционалдық құрылым
Ресурстармен қамтамасыз етілу деңгейі
Тұрақты, инфляциялық емес өсімді ұстап тұру мүмкіндігі

Ескерту

Банк тәжірибесінде тәуекелдердің барлығы банк саясаты, ішкі регламенттер, лимиттер жүйесі және бақылау рәсімдері арқылы басқарылуы тиіс. Берілген материал келесі бөлімдерде осы тәсілдердің қолданылуына негіз болады.