Бетховеннің симфониялық шығармашылығы

Л. В. Бетховен симфония жанрын жаңа биікке көтеріп, оны фәлсафа мен әдебиеттегі ой тереңдігіне теңестірді. Оның симфониялары Гайдн мен Моцарт дәстүрін қорытындылап қана қоймай, жаңа дәуірдің көркемдік тілін қалыптастырды. Тоғыз симфониясының әрқайсысы — көпжылдық ізденіс пен пісіп-жетілудің нәтижесі; әр шығарма дара болғанымен, бәрі бірігіп композитордың өмір бойғы рухани және азаматтық ұмтылыстарын білдіретін тұтас цикл секілді қабылданады.

Жанрға кеш келу — саналы таңдау

Бетховен 30 жасқа дейін симфония жанрына бірден кіріспеді: бұл салаға үміті тым жоғары болды, сондықтан алғашқы қадамдарын асықпай, ішкі дайындықпен жасады. Алғашқы симфонияларда классикалық вендік мектептің белгілері сақталса да, уақыт өте жаңа бетховендік стиль — ерік, серпін, масштаб, драмалық өрістеу — анық көріне бастайды.

I симфония: C-dur (op. 21, 1800)

Бірінші симфония — жаңа ғасырдың «құрдасы». Ол XVIII ғасырдағы вендік аспаптық музыканың дамуын белгілі бір дәрежеде түйіндейді: жанрлық-тұрмыстық бейнелер, би элементтері, камералық мөлдір оркестрлеу және циклдің «сюиталық» құрылымы ерте классика дәстүрімен сабақтас.

Классикалық қабат

Жеңіл фактура, тұрмыстық жанрлар, дәстүрлі циклдік қисын.

Жаңа белгілер

Бетховендік ерлік біртіндеп айқындалады; менуэттің рухы XVIII ғасыр үлгісінен өзгеше.

II симфония: D-dur (op. 36, 1802)

Екінші симфония Бетховеннің «ескі әлем» эстетикасынан алшақтай бастағанын байқатады. Масштабтың ұлғаюы, мыстылардың белсенді қатысуымен жарқыраған аспаптау бұрынғы камералық сипатты бұзып, жаңа симфониялық стильдің туғанын аңғартады. Кіріспе бірден көтеріңкі-драмалық ахуалға енгізеді; бірінші бөлім белсенді ерік, қаһармандық көңіл және оптимизмді ашады.

Жалғау тақырыбында француз революциясы дәуіріндегі қаһармандық марштердің плакатты стиліне жақын интонациялар естіледі; ал үшінші бөлімде бетховендік скерцо жанры анық қалыптасады.

Жалпы алғанда, бұл симфония (әсіресе бірінші бөлімі) Гайдн мен Моцарт симфонизмінен Үшінші симфонияда толық ашылатын жаңа бетховендік әлемге өтетін көпір іспетті.

III симфония: Es-dur «Каһармандық» (op. 55, 1804)

Үшінші симфония — революциялық күрес пен жеңіс идеясын данышпандықпен ашқан жаңашыл туынды. Мұнда «қаһармандық» интонациялық құрылыс, форма құрау принциптері және бұрынғы «әсем әуезділікке» сыймайтын, бірақ өте бай мәнерлеу құралдары арқылы тыңдаушыны еріксіз таңқалдырады. Әр бөлім — соңында шарықтау шегі бар бір драманың сахналары сияқты.

I бөлім — Allegro con brio

Екі қуатты аккорд күреске толы, ілгері ұмтылған әлемнің есігін ашады. Негізгі тақырып фанфарлы, «әдемілікке» емес, ерік пен қозғалысқа құрылған. Экспозиция өсіп келетін толқындар тізбегіндей дамиды; өңдеудің соңында дыбыс тына қалып, тремоло үстінен тақырып қайта оралады. Үлкен кода — екінші өңдеу секілді: күрес шешіліп, финалда ашық әуендер пайда болады.

II бөлім — Adagio assai (Жерлеу маршы)

Әлемдік фәлсафа-трагедиялық лириканың аса көрнекті беттерінің бірі. Даму контрастты салыстыруларға және толассыз ілгерілеуге сүйенеді: адамзатты қаһарманды жерлеу суреті мен жеңіске қуану бейнесі арасында драмалық арка түзіледі.

III бөлім — Скерцо

Әуелі сыбдырдай басталып, қуанышты фанфарға дейін өседі; трио жанрлық сипатты айқындайды.

IV бөлім — Финал

Қоғамдық шаттықтың бейнесі. «Остинатты бас» пен вариацияларды біріктіретін дәстүрлі формада жазылғанымен, драматикалық толықтығы мен қуаттылығы алдыңғы бөлімдердің трагизмімен тепе-теңдік жасайды.

«Каһармандық» симфония композитордың ең сүйікті туындыларының бірі саналады: кейін өзге симфониялар жазылса да, бұл шығарма Бетховен үшін ерекше жақын еңбек болып қала берді.

IV симфония: B-dur (op. 60, 1806)

Төртінші симфония — жаңа лирикалық-жанрлық тип, әрі романтиктердің болашақ эстетикасына жол ашқан шығарма. Оның бірегей образдары екі adagio-мен байланысты: кіріспе және екінші бөлім.

Кіріспе: әуеннің баяу дамуы мен тональдық «кезулер» бос импровизация әсерін тудырады.
II бөлім: ноктюрн сипаты, төгілген романстық әуен және нәзік «аккомпанементтік» фон.

V симфония: c-moll → C-dur (op. 67, 1805–1808)

1806–1808 жылдары жазылған ең ірі туындылардың бірі — қаһармандық-трагедиялық Бесінші симфония. Мұндағы негізгі идея: адам тағдырмен жекпе-жек күресте жеңіске жетеді. Драматикалық қозғалыс түнектен жарыққа қарай біртіндеп дамиды.

Біртұтас цикл

Төрт бөлім бір бүтін драматургиялық арқаға бірігеді; байланыс тек даму логикасымен емес, нақты лейтритммен де күшейеді.

«Тағдыр» мотиві

Ең алғашқы дыбыстардан бастап финалға дейін тынымсыз естілетін, құлаққа «тұндыратын» ритм-интонация бүкіл симфонияны ұстап тұрады.

I бөлім — Сонаталық аллегро

Қобалжулы әрі екпінді қозғалыс негізгі мотивтің ритм-интонациясымен тұтасады. Өңдеуде шарықтау сәті реприза басымен қабаттасып, динамикалық реприза мен үлкен кода трагедиялық пафос тудырады.

II бөлім — Andante con moto

Азаматтық лириканың үлгісі: сабырлы, декламациялық бірінші тақырыпқа қаһарлы, марштық, ішкі динамикасы күшті екінші тақырып қарсы қойылады.

III бөлім — Скерцо

Тағдырмен трагедиялық күреске қайта оралу. Төменгі регистрдегі до минорлы тақырып пен беделді «тағдыр» интонациялары бірнеше рет алмасып, үрей мен үміттің қақтығысын күшейтеді.

IV бөлім — Финал

Мажорлы шешім — драманың түйіні. Симфониялық музыкада алғаш рет тромбон, пикколо, контрафагот енгізіліп, салтанатты ауқым кеңейеді.

VI симфония: F-dur «Пасторальды» (op. 68, 1808)

Алтыншы симфония Бесінші симфониямен қатар аяқталды және Бетховеннің авторлық бағдарламасы бар жалғыз симфониясы ретінде ерекшеленеді. Мұнда «адам мен табиғат» тақырыбы (руссолық идеялармен үндес) кең тыныспен ашылады.

Бағдарламалық бөлімдер

1 «Ауылға келгендегі сергектіктің пайда болуы»
2 «Бұлақ басында» — музыкалық бейнелеудің рөлі айқын
3 «Ауыл адамдарының көңілді жиыны» — халықтық музыкаға жақындық сезіледі
4 «Күн күркіреу сахнасы»
5 «Бақташылар әні. Дауылдан кейін нұрлы сезімдердің көрінісі»

Соңғы үш бөлім үзіліссіз орындалып, табиғат құбылыстары мен адам көңіл күйінің бір арнаға тоғысқан тұтас драматургиясын жасайды.

VII және VIII симфониялар: 1812

1812 жылы композитор би стихиясы ерекше ашылған екі симфонияны жазды: Жетінші A-dur (op. 92) және Сегізінші (op. 93). Бұл кезеңде ырғақтық қуат, қозғалыс энергиясы және форманың ішкі «моторикасы» айрықша мәнге ие болады.

VII симфония

Өмір құбылыстары жалпылама, «билік» сипатындағы бейнелерде көрінеді; ырғақтық серпін негізгі қозғаушы күшке айналады.

VIII симфония

Бірінші бөлімде Гайдн симфонияларына тән тәсілдер бетховендік мәнермен қайта өңделеді; бұл симфонияда айқын лирикалық бөлім жоқ.

IX симфония: d-moll → D-dur (op. 125, 1822–1824)

Тоғызыншы симфония алдыңғы симфониялардан кейінгі он жылдық үзілістен соң туды және Бетховеннің аспаптық музыкасындағы ең үлкен әрі соңғы симфониялық шыңы саналады. Мұнда қаһармандық тақырып соңғы рет аса кемел деңгейде қорытындыланады. Финалда Шиллердің «Қуанышқа» одасы мәтініне жазылған хорлық эпизод туындының идеялық өзегін айқындайды.

I бөлім

Композитор мұң мен түнекті ғана суреттемей, оған қарсы тұратын ерікті де көрсетеді. Даму бөлімінде мотивтік және полифониялық өңдеу қатар жүреді; d-moll мен D-dur арасындағы ладтық конфликт бүкіл симфония бойына тарайды.

II бөлім — ауқымды скерцо

Өткір ритмдік пульсация, фугато тәсілдері және шекке дейін динамизацияланған форма зор үдеу сезімін тудырады.

III бөлім — Adagio molto e cantabile

Бетховен лирикасының шыңы: екі контрастты тақырып салыстырылады — квартеттік стильге жақын, мәні шоғырланған си бемоль мажор және әуезді, «вальстік» ре мажор.

Финал — хорлық шешім

Симфония аспаптық шеңберден шығып, кульминацияда хор мен жеке дауыстар енгізіледі. «Қуаныш» идеясы көркем ойды жалпыадамзаттық деңгейге көтереді.

Қорытынды ой

Бетховеннің симфониялары — жанр тарихындағы бетбұрыс: олар классикалық тепе-теңдікті сақтай отырып, музыканы идея мен еріктің драмасына айналдырды. Әр симфония жеке әлем болғанымен, барлығы бірігіп адам рухының күресі, үміті және жеңісі туралы ірі көркем шежіре құрайды.