Абай мектебі
ӘОЖ 821.512.122.092 • Қолжазба құқығында
ЕРДЕМБЕКОВ БАУЫРЖАН АМАНКЕЛДІҰЛЫ
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі
10.01.02 – Қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты
Қазақстан Республикасы, Алматы, 2008
Ресми мәліметтер
Орындаған мекеме
Диссертация Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының абайтану және жаңа дәуір бөлімінде орындалды.
Ғылыми кеңесші
Филология ғылымдарының докторы, профессор Еспенбетов А.С.
Ресми оппоненттер
- ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор С.С. Қирабаев
- Филология ғылымдарының докторы, профессор М. Мырзахметұлы
- Филология ғылымдарының докторы, профессор Д. Ысқақұлы
Жетекші ұйым
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
Қорғау туралы
Диссертация 2008 жылғы 12 қыркүйекте, сағат 15:00-де Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты жанындағы Д 53.34.01 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады.
Мекенжай: 050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29.
Диссертациямен Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады: 050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі, 28.
Автореферат 2008 жылы таратылды.
Диссертациялық кеңестің ғалым хатшысы, филология ғылымдарының докторы А.С. Ісімақова.
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы.
Әдеби орта ұғымы: тұлға және ықпал
Әр қаламгерді өз әдеби ортасынан бөліп алып, жеке-дара тану біржақты болады. Ақын не жазушы өз ортасында өсіп, сол ортадан сусындап, шыңдалып қана қоймай, сол қауыммен біте қайнасып, оның өкілі ретінде ғұмыр кешеді. Рухани дүниесі кемелденген тұста ықпалды тұлғалар өз әдеби ортасын да қалыптастырады.
Осы тұрғыдан алғанда «әдеби орта» дегеніміз — біріншіден, шығармашылық өсуге әсер ететін үрдістер, екіншіден, кемеліне келген тұлғаның кейінгі буынға ықпалы. Бұл екі бағыт тоғыса келе әдеби орта құбылысын айқындайды.
Абайдың әдеби ортасы: кең және нақты мағына
Абайдың әдеби ортасы дегенде, оның ақындық жолына әсер еткен ақын-жырауларды, би-шешендерді, сондай-ақ кейіннен сөз зергерінің әдеби дәстүрін жалғастырған ақын шәкірттерін және мұрасын халыққа насихаттаған өнерпаз буынды айтамыз.
Әдеби орта ұғымын кең тұрғыда қарастырғанда, ақынға әсер еткен рухани қайнар көздер — шығыс, батыс және қазақтың төл әдебиеті — назарға алынады. Осы кеңістікте Абайдың кітапханасы тақырыбы да әдеби ортамен ажырамас бірлікте көрінеді.
Алайда бұл зерттеуде әдеби орта нақты шеңберде қарастырылады: Абаймен тікелей қарым-қатынаста, әдеби байланыста болған аға буын өкілдері (ақын-жыраулар, би-шешендер) және ақынның тікелей тәлімін көрген ақын шәкірттері. М. Әуезов ұсынған түсініктегі «бергілер» мен «дәл айналасы» негізгі нысан ретінде алынады.
«Өзі алған нәрі» және «өзгеге берген нәрі»
Ақынға тікелей ықпал еткен, үлгі көрсеткен аға буын ақындар мен би-шешендер — Абайдың өзі алған нәрі. Бұл арнада сөз иелерінің ішінде ақындардың орны ерекше. Абай жасынан Бұхар жырау, Шортанбай жырларына қанып өсіп, кейін жүзбе-жүз кездескен Дулат, Сабырбай, Жанақ, Шөже, Балта, Байкөкше, Қуандық қыз, Бодау жырау, Мұрынбай жырау, Біржан сал сияқты әдебиет өкілдерінің ықпалын өз ақындық өсу жолынан бөліп қарауға болмайды.
Академик С. Қирабаевтың пікірінше, Абай ұлттық рухани байлықты бойына сіңіріп, кейін шығыс пен батыс үлгілерін еркін меңгеру арқылы бүкілхалықтық әрі жалпыадамзаттық ой деңгейіне көтерілді. Халықтық әдебиет сарындарын европалық үлгідегі ақындық жинақтаушылыққа ұластырды; бұл қазақ әдебиетінің Абай арқылы адамзат мәдениетінің көркемдік биігіне көтерілгенін дәлелдейді.
Ал ақынның өзгеге берген нәрі — бұл Абайдың ақындық мектебі мәселесіне жетелейді.
Абайдың ақындық мектебі: ұғымды нақтылау
Абайдың ақындық мектебі — оның кейінгі әдебиетке әкелген жаңашыл дәстүрлері мен сол үлгі-өрнектерді жалғастырып, дамытқан ізбасар ақындардың әдебиеттегі орнын айқындайтын ерекше құбылыс. Бұл мектеп Абайдың тағылым беруші ұстаздық қырын да танытады.
Кейбір зерттеулерде Абай мектебі ақынның қасында жүріп, тікелей тәрбиесін алған, тапсырмасымен түрлі тақырыпта шығарма жазған шәкірттер шеңберінде қарастырылады. М. Әуезов «әдебиеттік мектеп» ұғымын тарихтық тұрғыдан деректі байланыс арқылы тақырып, үлгі, ұстаздық, сын-өнеге алған ақындар тобы ретінде түсіндіреді.
Өткен ғасырдың елуінші жылдары М. Әуезов жетекшілігімен Қ. Мұхамедханұлы Абайдың ақын шәкірттері шығармашылығы туралы кандидаттық диссертация қорғап, бұл тақырыпты ғылыми айналымға енгізді.
Сонымен қатар Абай дәстүрі — ақындық мектептен де кең ұғым: ол Абай қасында жүрген шәкірттермен шектелмей, Абайдан кейінгі көрнекті тұлғалардың көпшілігін қамтиды (С. Торайғыров, М. Жұмабаев, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлин және т.б.). Бірақ ақындық мектеп ұғымын нақтылағанда ұстаз бен шәкірт арасындағы күнделікті қарым-қатынас, өлеңге баулу, тақырып ұсыну, ортада талқылау және сыннан өткізу сияқты нақтылы көріністер айқын байқалады.
Тақырыптың өзектілігі
Жеке ақынның әдеби ортасын, тікелей әсер еткен рухани айналасын танып-білмейінше, сол тұлға туралы толымды пікір айту қиын. Осы тұрғыдан алғанда, Абайдың әдеби ортасы — абайтануда зерттелуі кенжелеп қалған салалардың бірі.
Кеңестік кезеңде Абай тұлғасын өз ортасынан, әдеби айналасынан, тіпті ұлттық болмысынан ажыратып, жеке-дара қарастыру үрдісі күшейді. Ақынның әкесі — Құнанбай, ақын-жыраулар мен би-шешендер мұрасы «ескішіл» деген желеумен назардан тыс қалдырылды. Нәтижесінде Абайды өз ортасына қарсы қоюға дейін барған ұстаным қалыптасты.
Шығыс әдебиетінің ықпалы да тым аз айтылып, Абайды поэзия шыңына көтерген негізгі күш ретінде тек орыс зиялыларының ықпалы басым көрсетілді. Е. Михаэлис, Н. Долгополов сияқты замандастардың, сондай-ақ орыс әдебиетінің Абайға бергенін жоққа шығаруға болмайды. Бірақ ықпал көздерін таразылағанда, төл әдебиетті және Абаймен тікелей байланыста болған ортаның рөлін екінші қатарға ысыру қисынсыз.
Абайдың кемелдігі ең алдымен туған топырақтың қасиетінен, отбасылық тәлімнен, қазақтың асыл сөзі мен күй-әуенінен бастау алады. М. Әуезов атап көрсеткендей, Абай алған қордың ең молы — қазақтың халық әдебиеті. Дәл осы сала ұзақ уақыт идеологиялық қысымға ұшырап, абайтанудың осал тұсына айналды.
«Мектеп» ұғымының бір тұлғаға қатысты қолданылуы кеңестік әдебиеттануда дау туғызды. Соның салдарынан Абайдың тәлімдік-ұстаздық қызметі көмескіленіп, шәкірттері «кертартпа» деп бағаланып, әдебиеттен ығыстырылды; көзі тірілері қуғындалды. Тәуелсіздік қарсаңында ғана бұл мұралар қайта ақталып, Абай мектебі біртіндеп қалпына келе бастады.
Ендігі міндет — жарияланған мұралар мен жиналған деректер негізінде әдеби орта тақырыбының өзегін айқындау: Құнанбайдың ықпалы, әке мен бала арасындағы рухани байланыс, аға буын ақындардың жас Абайға көрсеткен өнегесі, сондай-ақ Абай тәрбиесінің аймақтық шеңберден асып, жалпыұлттық құбылысқа айналу механизмдері.
Ж. Ысмағұлов атап өткендей, Абай дәстүрі — сан салалы әрі күрделі ұғым; тіпті Абайдың реалистік дәстүрінің өзі-ақ том-том зерттеулерге негіз бола алады. Сондықтан Абай мектебін тек поэзиядағы сабақтастықпен шектеу жеткіліксіз: тұрмыстық қарым-қатынастар, өлең үйрену қағидалары, тақырып таңдау, ортада талқылау мен сын тәжірибесі сияқты үдерістерді қоса талдағанда ғана әдеби мектептің мәні толық ашылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі
Абайдың әдеби ортасы туралы алғашқы деректер Абай шәкірттері — Кәкітай, Көкбай, Тұрағұл, Әрхам естеліктерінде ұшырасады. Ғылыми тұрғыдағы алғашқы соқпақ ретінде М. Әуезов еңбектерін атауға болады.
М. Әуезов жетекшілігімен Қ. Мұхамедханұлы ақын шәкірттер мұрасын жүйелі зерттеуге кірісті. Ә. Жиреншин Абайдың әдеби ортасы жайын жалпы деңгейде сөз етті. Қ. Жұбанов Абайдың алдындағы әдебиет пен жаңашылдық деңгейін айқындаса, Қ. Жұмалиев қазақ поэзиясы мен Абай шығармалары тілін салыстыра зерттеді.
1960 жылдары А. Нұрқатов, М. Бөжеев Абай дәстүрін талдауға үлес қосты; Қ. Жұмалиев пен Ш. Сәтбаева Абайдың ұлдары Ақылбай мен Мағауия мұраларын, Б. Кенжебаев Ә. Тәңірбергенұлы мұрасын зерттеді. 1980 жылдары М. Мырзахметұлы Әуезов зерттеуіндегі «Абайдың әдеби ортасы» тақырыбының сипатын ашуға ден қойды.
Бұл мәселе ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы әдеби үдеріске қатысты еңбектерде тікелей не жанама түрде қозғалды. Зерттеулер қатарында А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Әуезов, С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов, М. Сильченко, Қ. Жұбанов, Қ. Жұмалиев, Е. Ысмайлов, Б. Кенжебаев, Қ. Өміралиев, З. Ахметов, М. Мырзахметұлы, Ғ. Есім, Ж. Ысмағұлов, Ш. Сәтбаева, Ә. Жиреншин, А. Нұрқатов, М. Бөжеев, Қ. Мұхамедханұлы, Т. Жұртбай, М. Мағауин, Б. Әбдіғазиұлы, Б. Байғалиев, Б. Сапаралы және басқа да зерттеушілердің еңбектері аталады.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері
Зерттеудің негізгі мақсаты — ақын айналасының абайтану ғылымындағы орнын айқындау: аға буын әдебиет өкілдерінің Абайға әсерін, сондай-ақ шәкірттерді тәрбиелеудегі ақынның рөлін көрсету; Абай дәстүрін дамытудағы ақын шәкірттері шығармаларының жаңашылдық сипатын талдау.
- 1) Абайдың әдеби ортасы тақырыбының зерттелу жолын ғылыми тұрғыдан саралау; осы тақырып аясындағы «ақындық айнала», «ақын шәкірттері», «дәстүр жалғастырушылар», «өнер иелері» сияқты өзара жақын ұғымдарға түсінік беру.
- 2) Дулат, Шортанбай, Жанақ, Шөже сияқты аға буын ақындардың Абайға, оның ақындық жолының қалыптасуына тигізген әсерін дәлелдеу.
- 3) Абай мен шәкірттер арасындағы байланыс көздерін талдап, ақындық өнерге қатысты айтылған ұстаз сынының табиғатын және шәкірттер поэзиясындағы Абай тұлғасының орнын айқындау.
- 4) Ақын шәкірттердің көлемді туындыларын тақырыптық-көркемдік тұрғыдан талдау; айтыс жанрының дамуына Абай ықпалын көрсету (Шәкәрім мен Тұрағұлдың, Әріп пен Әубәкірдің мысал айтыс сипатындағы өлеңдері; сондай-ақ Ә. Тәңірбергенұлының «Тәуке мен Ұрқия», У. Шондыбайұлының «Тәуке мен Жікібай» сияқты айтыс негізіндегі поэмалары).
- 5) Тарихи тақырып, нәзиралық дәстүр, аударма өнері сияқты үлгілердің қазақ әдебиетіндегі орнын айқындау; Абайдың тікелей тапсырмасымен жазылған Шәкәрімнің «Жолсыз жаза», «Қалқаман – Мамыр», Мағауияның «Еңлік – Кебек», Көкбайдың Абылай туралы тарихи жырлары, Уәйістің «Жошы – Алаша хан» секілді шығармаларды талдау нысанына алу.
- 6) Мағауияның «Медғат – Қасым», Ақылбайдың «Зұлыс», «Дағыстан» поэмаларындағы тақырып ортақтығын, отаршылдыққа, үстемдікке қарсы идеялық бірлікті Абай көзқарастарымен сабақтастыра дәлелдеу.
- 7) Абайдың әдеби ортасын құрайтын әнші, композитор, музыкант сияқты өнер иелерінің шығармашылық жолын қарастырып, ақын айналасындағы әншілік өнердің өзіндік қырларын ашу.
Ғылыми жаңалығы
Абайдың әдеби айналасы және ақынмен тікелей қарым-қатынаста болған орта өкілдері, олармен арадағы рухани байланыс көздері алғаш рет жаңаша пайымдаулар тұрғысынан зерттеу нысанына алынды.
- • Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі жөніндегі зерттеулердің нәтижелері жүйеленіп, абайтанудағы тұжырымдарға ғылыми баға берілді; келешек ізденістердің бағыттары айқындалды.
- • Абайға әсер еткен ортаның ықпалы нақтыланды: Абай әулетінің (Зере әже, Ұлжан ана), шешендік дәстүрдің, Құнанбай тәрбиесінің, би-шешендер ортасының және аға буын ақындармен рухани жақындықтың рөлі сараланды.
- • Абай арнауларындағы Шәкәрім, Көкбай, Әріп, Әсет, Ақылбай сияқты шәкірттерге бағытталған сынның табиғаты талданып, шәкірттер поэзиясындағы ұстаз тұлғасы жан-жақты ашылды.
- • Ақын шәкірттер шығармашылығындағы айтыс жанры, тарихи тақырып, нәзирагөйлік дәстүр, аударма өнері кең ауқымда қарастырылып, мектеп шеңберіндегі Абай дәстүрінің даму жолдары көрсетілді; «Еңлік – Кебек» тақырыбының интерпретациялық қырларына салыстырмалы талдау жасалды.
- • Абай айналасындағы аударма үлгілерінің қарапайым еркін түрлерден классикалық деңгейге дейінгі эволюциясы айқындалды; Ақылбай мен Мағауия поэмаларындағы құлдар тақырыбы мен отаршылдық идеялары Абай дүниетанымымен сабақтастыра пайымдалды.
- • Абай ортасындағы әнші-күйші, композитор, аспапшы өнер иелерінің рөлі бағаланып, әдеби орта мен музыкалық мәдениеттің тоғысқан кеңістігі назарға алынды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар
1) Абайдың әдеби ортасын екі қырынан қарастыруға болады: кең мағынада — ақынға әсер еткен рухани көздер аясында; нақты мағынада — ақынның тікелей қарым-қатынаста болған айналасы шеңберінде.
2) Ақын ортасы туралы ғылыми ой-пікірлер төңкеріске дейін де көрініс бергенімен, бұл тақырыпты Абайдың тікелей айналасымен байланыстыра жүйелі түрде қарастыру — абайтанудағы өзекті міндеттердің бірі.
Ескерту: Бастапқы мәтінде осы бөлімнің келесі сөйлемі үзіліп қалғандықтан, берілген үзінді мазмұны сақталып, логикалық түрде ықшамдалып ұсынылды.