Жеткізушілерге болған кредиторлық қарыздардан
Қысқа мерзімді міндеттемелердің мазмұны
Бұл бөлім пассивті болып саналады және 6 бөлімшеден (№ 30, 31, 32, 33, 34, 35) тұрады. Қысқа мерзімді міндеттемелер пассив ретінде көрсетіледі, өйткені олар шаруашылық құралдарының, ақша қаражаттарының, салықтар мен ұсталымдардың есептелуінің, сондай-ақ басқа кредиторлық берешектердің қалыптасу көздерін сипаттайды.
Негізгі қағида: міндеттемелердің пайда болуы көбіне кредит бойынша, ал олардың кемуі (орындалуы) көбіне дебет бойынша танылады.
Қысқа мерзімді міндеттемелердің пайда болуы (есептелуі)
Қысқа мерзімді міндеттемелердің пайда болуы кезінде жазбалар әдетте кредит бойынша жүргізіледі. Бұл жағдайда кредиторлық берешектің қандай элементтерден қалыптасатынын анықтау маңызды.
а) Қысқа мерзімді заемдар (несиелер) алу
Бұл операциялар № 3010—3050 «Банктік және басқа да қарыздар» пассивті шоттарының кредиті бойынша көрсетіледі. Ақша қаражаты несие берушіден түскендіктен, жазба № 1010, 1040 шоттардың дебеті және № 3010—3050 шоттардың кредиті бойынша жасалады.
Проводка
Дт 1010, 1040 / Кт 3010–3050
Құжаттар
Келісімшарттар, несиені есептеу бойынша есептер, төлем тапсырмалары.
Логика
Ақша өседі, сонымен қатар несие берушіге кредиторлық қарыз дәл сол сомаға артады.
Мысал
Кәсіпорын 2005 жылғы 28 тамыздағы № 1326 төлем тапсырмасы және банктік келісімшартқа сәйкес 3 000 000 теңге сомасында қысқа мерзімді несие алды.
Дт 1040 / Кт 3010 = 3 000 000
ә) Салықтар мен бюджетке басқа міндетті төлемдерді есептеу
Бұл операциялар № 3110—3190 «Салықтар және бюджетке басқа міндетті төлемдер» шоттарының кредиті бойынша көрсетіледі. Салықтар өзіндік құнға, жалпы және әкімшілік шығыстарға немесе калькуляциялық шоттарға жатқызылуы мүмкін, сондай-ақ еңбекақыдан ұсталынады.
Жалпы жазба
Дт 1210, 3350, 7010, 7210, 7710, 8013 / Кт 3110–3190
Құжаттар
Салықтарды есептеу бойынша есептер, МСИ декларациялары, шот-фактуралар.
Түсіндірме
Егер дебетте активті шот (мысалы, № 1210) тұрса — 3 типті операция; ал дебетте пассивті шот (мысалы, № 3350) тұрса — 2 типті операция орын алады.
Мысал 1: ҚҚС есептеу
2005 жылғы 1-тоқсанда, 31 наурыздағы өткізу актісіне сәйкес өткізілген өнім мен тауарларға 360 000 теңге сомасында ҚҚС есептелді.
Дт 1210 / Кт 3130 = 360 000
3 типті операцияМысал 2: Жер салығын есептеу
2005 жылғы 1-тоқсанда есептер мен МСИ декларацияларына сәйкес 28 000 теңге сомасында жер салығы есептелді.
Дт 7210 / Кт 3160 = 28 000
3 типті операцияМысал 3: Әлеуметтік салықты есептеу
2005 жылғы 1-тоқсанда өндірістік жұмысшылардың еңбекақысынан 189 000 теңге сомасында әлеуметтік салық есептелді.
Дт 8010 (801) / Кт 3150 = 189 000
3 типті операцияМысал 4: Жеке табыс салығын есептеу (ұсталым)
2005 жылғы 1-тоқсанда есептер мен МСИ декларацияларына сәйкес 16 400 теңге сомасында жеке тұлғалардан табыс салығы есептелді.
Дт 3350 / Кт 3120 = 16 400
2 типті операцияб) Еншілес (қауымдастырылған) ұйымдарға кредиторлық берешектің пайда болуы
Бұл операциялар № 3320—3340 «Еншілес (бағынышты) ұйымдарға кредиторлық қарыздар» пассивті шоттарының кредиті бойынша көрсетіледі. Қарыздар еншілес ұйымдар есебінен қалыптасатындықтан, жазба кредитте № 3320—3340, ал дебетте активті немесе кей жағдайда пассивті шоттар бойынша жүргізіледі.
Жалпы жазба
Дт 2411–2930, 1310–1315, 1317, 1010, 1040, 3010–3020, 3310 / Кт 3320–3340
Құжаттар
Келісімшарттар, шот-фактуралар, төлем тапсырмалары, жүкқұжаттар.
Операция типі
Дебетте активті шоттар болса — 3 тип; дебетте № 3310 сияқты пассивті шот тұрса — 2 тип (пассив ішіндегі қайта жіктеу).
Мысал 1: Материалдар сатып алу
2005 жылғы 30 шілдедегі № 124 шот-фактура және жүкқұжаттарға сәйкес, еншілес ұйымдар алдындағы берешек есебінен 2 700 000 теңгеге материалдар сатып алынды.
Дт 1310 / Кт 3320 = 2 700 000
3 типті операцияМысал 2: Банктік қарызды жабу (берешек есебінен)
2005 жылғы 31 мамырдағы № 2 келісім және 6 маусымдағы № 1339 төлем тапсырмасына сәйкес, бағынышты ұйымдар алдындағы берешек есебінен 2 000 000 теңгеге банктің қарызы жабылды.
Дт 3010 / Кт 3340 = 2 000 000
2 типті операцияМысал 3: Жеткізушілер шоттарын төлеу (берешек есебінен)
2005 жылғы 28 ақпандағы № 699 төлем тапсырмасына сәйкес, бірлесіп бақыланатын ұйымдар алдындағы берешек есебінен 1 800 000 теңгеге жеткізіп берушілердің шоттары төленді.
Дт 3310 / Кт 3330 = 1 800 000
2 типті операцияв) Қысқа мерзімді аванстар алу
Алынған қысқа мерзімді аванстар № 3510 пассивті шотында есепке алынады. Ақша қаражаты кредиторлардан түскендіктен, № 1010, 1040 шоттар дебеттеліп, № 3510 кредиттеледі.
Проводка
Дт 1010, 1040 / Кт 3510
Құжаттар
Келісімшарттар, төлем тапсырмалары.
Логика
Ақша өседі, ал алынған аванстар бойынша кредиторлық берешек дәл сол сомаға артады.
Мысал
2005 жылғы 21 наурыздағы № 933 төлем тапсырмасы және келісімге сәйкес кәсіпорын 2 000 000 теңге сомасында тауар-материалдық қорларды жеткізу үшін қысқа мерзімді аванс алды.
Дт 1040 / Кт 3510 = 2 000 000
г) Жеткізушілерге кредиторлық берешектің пайда болуы
Бұл операциялар № 3310 «Жеткізушілерге қысқа мерзімді кредиторлық берешек» пассивті шотының кредиті бойынша көрсетіледі. Қорлар, қызметтер немесе шығыстар жеткізушілерден алынғанда, активті шоттар дебеттеліп, № 3310 кредиттеледі.
Жалпы жазба
Дт 1310–1315, 1317, 1330, 1420, 7210, 8010 / Кт 3310
Құжаттар
Келісімшарттар, шот-фактуралар, жүкқұжаттар.
Операция типі
3 типті операция: актив пен пассив бір мезгілде ұлғаяды.
Мысал 1: Құрылыс материалдарын алу
2005 жылғы 26 қыркүйектегі жүкқұжат және № 845 шот-фактураға сәйкес, 1 000 000 теңгеге құрылыс материалдары алынды.
Дт 1317 / Кт 3310 = 1 000 000
3 типті операцияМысал 2: Өтелуге тиіс ҚҚС
Сол шот-фактураға сәйкес, 150 000 теңге мөлшерінде өтелуге тиіс ҚҚС сомасы есепке алынды.
Дт 1420 / Кт 3310 = 150 000
3 типті операцияМысал 3: Суару суы үшін шот
2005 жылғы 30 шілдедегі № 168 шот-фактураға сәйкес, мақтаны суару үшін пайдаланылған суға 160 000 теңге сомасында шот алынды.
Дт 8011 / Кт 3310 = 160 000
3 типті операцияд) Басқа кредиторлық берешектерді есептеу
Бұл операциялар № 33 «Қысқа мерзімді кредиторлық берешек» бөлімшесі шоттарының кредиті бойынша көрсетіледі. Берешек өзіндік құнға, жалпы және әкімшілік шығыстарға жатқызылуы немесе еңбекақыдан ұсталым ретінде қалыптасуы мүмкін.
Жалпы жазба
Дт 3350, 7010, 7210, 7310, 8012, 8013 / Кт 3350, 3380, 3220, 3390
Құжаттар
Еңбекақы мен сыйақыларды есептеу құжаттары, МСИ декларациялары.
Операция логикасы
Дебетте шығыс шоттары тұрса — 3 тип; дебетте № 3350 тұрса — 2 тип (бір міндеттемеден екіншісіне ауысу).
Мысал 1: Еңбекақы есептеу
2005 жылғы қыркүйекте шойын құю цехы жұмысшылары мен линия персоналына жүктелімдерге сәйкес 2 800 000 теңге сомасында еңбекақы есептелді.
Дт 8012 / Кт 3350 = 2 800 000
3 типті операцияМысал 2: Сыйақы есептеу
2005 жылғы 13 қыркүйектегі № 3 келісімге сәйкес, сырт ұйымдардың қаражатын пайдаланғаны үшін 38 000 теңге сомасында сыйақы есептелді.
Дт 7310 / Кт 3380 = 38 000
3 типті операцияМысал 3: Зейнетақы қорына ұсталым
2005 жылғы қыркүйекте дәнекерлеуші А. Сәрсенбаевтың еңбекақысынан ережеге сәйкес 4 500 теңге (10%) мөлшерінде Халық банкінің жинақтаушы зейнетақы қорына ұсталым жасалды.
Дт 3350 / Кт 3220 = 4 500
2 типті операцияМысал 4: Заттай берілген тауар үшін ұсталым
2005 жылғы қыркүйекте цех бастығы Р. Абдуллаевтың еңбекақысынан № 2 төлем ведомосына сәйкес заттай берілген тауарлар үшін 18 000 теңге сомасында ұсталым жасалды.
Дт 3350 / Кт 3390 = 18 000
2 типті операцияҚысқа мерзімді міндеттемелердің кемуі (орындалуы)
Міндеттемелердің кемуі (орындалуы) жағдайында жазбалар әдетте дебет бойынша жүргізіледі. Бұл кезде міндеттемелер қандай көздер есебінен жабылатынын (ақша, дебиторлық берешек, бартер, қарызды қайта қаржыландыру және т.б.) нақтылау қажет.
а) Қарыздарды төлеу (жабу)
Бұл операциялар № 3010, 3020 «Қысқа мерзімді қарыздар» шоттарының дебеті бойынша көрсетіледі. Несиені жабу кезінде ақша қаражаты азаяды, сондықтан № 1010, 1040 кредиттеліп, № 3010, 3020 дебеттеледі.
Проводка
Дт 3010, 3020 / Кт 1010, 1040
Құжаттар
Келісімшарттар, несиені есептеу бойынша есептер, төлем тапсырмалары.
Мысал
2005 жылғы 29 наурыздағы № 857 төлем тапсырмасы және банктік келісімшартқа сәйкес кәсіпорын 500 000 теңге сомасында қысқа мерзімді банктік несиені жапты.
Дт 3010 / Кт 1040 = 500 000
ә) Салықтар мен басқа міндетті төлемдерді төлеу (жабу)
Бұл операциялар № 3110—3190 салықтық міндеттемелер шоттарының дебеті бойынша көрсетіледі. Төлем жүргізілгенде ақша қаражаты азаяды, ал салық бойынша кредиторлық берешек кемиді.
Проводка
Дт 3110, 3130–3190 / Кт 1010–1040
Құжаттар
МСИ декларациялары, шот-фактуралар, төлем тапсырмалары.
Мысал 1: ҚҚС төлеу
2005 жылғы 1-тоқсанда, 31 наурыздағы декларация және шот-фактураларға сәйкес өткізілген өнім мен тауарлар үшін 280 000 теңге сомасында ҚҚС төленді.
Дт 3130 / Кт 1040 = 280 000
Мысал 2: Жеке табыс салығын төлеу
2005 жылғы 1-тоқсанда, 31 наурыздағы декларациялар мен есептерге сәйкес 18 500 теңге сомасында жеке табыс салығы төленді.
Дт 3120 / Кт 1010 = 18 500
б) Еншілес (қауымдастырылған) ұйымдарға берешекті жабу (төлеу)
Бұл операциялар № 3320—3340 шоттарының дебеті бойынша көрсетіледі. Берешек төленгенде № 1010—1040 кредиттеледі.
Проводка
Дт 3320–3340 / Кт 1010–1040
Құжаттар
Шот-фактуралар, төлем тапсырмалары, келісімшарттар.
Мысал
2005 жылғы 30 маусымдағы № 174 төлем тапсырмасына сәйкес кәсіпорын еншілес ұйымдарға 2 200 000 теңге сомасындағы қарызын жапты.
Дт 3320 / Кт 1040 = 2 200 000
в) Алынған аванстарды жабу
Алынған аванстарды жабу № 3510 шотының дебеті бойынша көрсетіледі. Бұл кезде ақша қаражаты шығып кететіндіктен № 1010, 1040 кредиттеледі.
Проводка
Дт 3510 / Кт 1010, 1040
Құжаттар
Келісімшарттар, салыстыру актілері, төлем тапсырмалары.
Мысал
2005 жылғы 29 ақпандағы № 439 төлем тапсырмасы және келісімшартқа сәйкес, тауар-материалдық қорларды жеткізу үшін бұрын алынған 1 700 000 теңге сомасындағы қысқа мерзімді аванс жабылды.
Дт 3510 / Кт 1040 = 1 700 000
г) Жеткізушілерге берешекті жабу (төлеу)
Бұл операциялар № 3310 шотының дебеті бойынша көрсетіледі. Төлемнің көзіне қарай кредит жағында ақша шоттары, дебиторлық берешек, аванс немесе қарыз шоттары тұруы мүмкін.
Жалпы жазба
Дт 3310 / Кт 1210–1240, 1610, 1010, 1040, 3010–3020
Құжаттар
Келісімшарттар, шот-фактуралар, жүкқұжаттар, төлем тапсырмалары, квитанциялар.
Ерекшелік
Егер жеткізушіге берешек несие есебінен өтелсе, пассив шоттың кредиті пайда болып, 2 типті операция орын алуы мүмкін.
Мысал 1: Ақшамен төлеу
2005 жылғы 16 тамыздағы № 951 төлем тапсырмасына сәйкес, 2 600 000 теңгеге құрылыс материалдары үшін жеткізушінің шоттары төленді.
Дт 3310 / Кт 1040 = 2 600 000
Мысал 2: Айырбас (бартер)
2005 жылғы 17 мамырдағы № 2 салыстыру актісі және шот-фактураға сәйкес алынған құрылыс материалдары үшін 1 500 000 теңге сомасында бартер жасалды.
Дт 3310 / Кт 1210 = 1 500 000
Мысал 3: Аванс есебінен өтеу
2005 жылғы 23 шілдедегі № 11 салыстыру актісіне сәйкес, бұрын алынған аванстар есебінен мақтаны суаруға пайдаланған су үшін 170 000 теңге сомасында есеп айырысу жүргізілді.
Дт 3310 / Кт 1610 = 170 000
Мысал 4: Несие есебінен өтеу
2005 жылғы 23 қазанда банктің келісімі және № 18 төлем тапсырмасына сәйкес, банктен алынған қысқа мерзімді қарыздар есебінен жеткізушіден алынған табақ металл үшін 3 700 000 теңге сомасында есеп айырысу жүргізілді.
Дт 3310 / Кт 3010 = 3 700 000
2 типті операцияд) Басқа кредиторлық қарыздарды жабу (төлеу)
Бұл операциялар № 33 «Қысқа мерзімді кредиторлық берешек» бөлімшесі шоттарының дебеті бойынша көрсетіледі. Төлем көздері ретінде ақша қаражаттары, дебиторлық берешек немесе салықтық есеп айырысулар қолданылуы мүмкін.
Жалпы жазба
Дт 3350, 3380, 3220, 3390 / Кт 1040, 1250, 1010, 3120
Құжаттар
Еңбекақы және сыйақыларды есептеу құжаттары, МСИ декларациялары, төлем құжаттары.
Берілген материал үзінді күйінде аяқталмаған. Соңғы сөйлемнің жалғасы бастапқы мәтінде толық берілмегендіктен, осы бөлімнің әрі қарайғы мысалдары мен қорытындысы көрсетілмеді.