Төтенше жағдайды топтау

Кіріспе

«Тіршілік қауіпсіздігі негіздері» пәні студенттерге төтенше жағдайлар кезінде адам мен оның өмір сүру ортасының қауіпсіз өзара әрекеттесу қағидаларын, шаруашылық объектілерінің тұрақты жұмыс істеу тәсілдерін, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу мен салдарын жою жолдарын, сондай-ақ қазіргі заманғы зақымдау құралдарын ажырата білудің маңызын түсіндіреді.

Оқыту мақсаты

Болашақ мамандарды теориялық біліммен және тәжірибелік дағдылармен қаруландыра отырып, өмір тіршілігі үшін қауіпсіз әрі зиянсыз жағдай жасауды; экологиялық қауіпсіздік талаптарына сай жаңа техника мен технологиялық процестерді жобалауды; табиғи апаттар мен зілзалалардың ықтимал салдарын болжауды; халықты және өндіріс қызметкерлерін қорғау бойынша сауатты шешімдер қабылдауды; еңбек пен демалыс аймағында қалыпты жағдай қалыптастыруды; адам мен оның өмір сүру ортасын зиянды әсерлерден қорғау шараларын әзірлеуді үйрету.

Оқыту міндеттері

Бейбіт және соғыс уақытындағы төтенше жағдайларда халықты қорғау әдістерін үйрету; зардаптарды жою, құтқару және басқа да шұғыл жұмыстарды ұйымдастыру негіздерін меңгерту.
Өмір сүру ортасындағы адам қауіпсіздігінің теориялық негіздері бойынша білім қалыптастыру.
Тіршілік қауіпсіздігінің құқықтық және нормативтік-техникалық негіздерін түсіндіру.
Жарақат, зақымдану, ауыр жағдайлар, аса қауіпті жұқпалы аурулардың белгілерін ажыратуды және алғашқы медициналық көмек көрсету дағдыларын қалыптастыру.
Зақымдану ошақтарын сипаттауды, қазіргі зақымдағыш құралдар мен төтенше жағдайлар салдарынан қорғау тәсілдерін түсіндіру.

I-тарау. Қауіпсіздік түсінігі

Қауіпсіздік — сыртқы және ішкі қатерлерден қорғайтын тірі организмнің қажетті шарты. Алайда адам қауіпсіздігінің өзіндік ерекшелігі бар: адам табиғи ортаға ғана бейімделмей, өзіне жаңа өмір сүру ортасын жасай алады. Сол себепті ықтимал қатерлердің барлығы табиғи қатерлер қатарына ғана жатпайды.

Адамның кез келген іс-әрекеті пайданың қасында кері нәтижелерге де әкелуі мүмкін: экологиялық теңгерімнің бұзылуы, жарақат алу, ауруға шалдығу, тіпті өлім. Сондықтан қауіпсіздікті нақты іс-әрекеттен туындайтын қатерлерден адамды және өмір сүру ортасын кешенді қорғау шаралары ретінде түсіну қажет.

Кешенді қорғану шаралары нені қамтиды?

Құқықтық

Ережелер, нормалар, жауапкершілік.

Ұйымдастырушылық

Жоспарлау, оқыту, бақылау, тәртіп.

Экономикалық

Қауіпсіздікке инвестиция, ресурс бөлу.

Техникалық

Қорғаныс жүйелері, инженерлік шешімдер.

Санитарлық-гигиеналық

Еңбек жағдайы, микроклимат, тазалық.

Емдік-профилактикалық

Алдын алу, медициналық бақылау, көмек.

Қауіптің іске асуы үшін қажет үш шарт

Қауіп нақты бар.
Адам қауіп-қатер аймағында орналасқан.
Қорғану құралдары жеткіліксіз.

Демек, қауіпсіздік — іс-әрекет барысында қауіптердің туындамайтыны дәлелденген және басқарылатын жағдай. Бірақ толық қауіпсіздік әрдайым мүмкін бола бермейді, сондықтан тәуекелді төмендету және салдарға дайын болу негізгі бағыттардың бірі болып қала береді.

Қауіпсіздікті қамтамасыз етудің үш негізгі міндеті

1-міндет

Нақты іс-әрекеттен туындайтын қауіп-қатерді талдау (идентификация): өмір сүру ортасының қауіп тудыратын элементтерін анықтау, талдау жүргізетін адамдарға қойылатын талаптарды белгілеу, содан кейін қауіптерді жүйелі түрде айқындау.

2-міндет

Адамды және өмір сүру ортасын табылған қауіптерден қорғаудың тиімді әрі сенімді шараларын әзірлеу.

3-міндет

Қалдық тәуекелден қорғану шараларын дайындау: қауіп туындаған кезде алғашқы медициналық көмек көрсету, қауіпсіздік қызметтерін ұйымдастыру, авариялық-құтқару жұмыстары, ластанған аумақты тазалау, адамдарды көлік апатынан босату сияқты әрекеттер.

Бұл бағыттағы жұмыстарды денсаулық сақтау жүйесі, мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық бақылау, өртке қарсы қызмет, полиция, прокуратура және басқа да органдар жүзеге асырады.

Қауіп-қатер және оның көздері

Қауіп-қатер — ортаның энергетикалық жай-күйімен және адамның іс-әрекетімен тығыз байланысты құбылыс. Белгілі бір жағдайда ол қоршаған ортаға үлкен зиян келтіріп, ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Бұл ұғым оқу курсының өзекті өзегін құрайды.

Қауіп-қатер көздері

Адамның өзі.
Өмір сүру ортасының элементтері: заттар, еңбек өнімдері мен құралдары, қолданылатын энергия, микроклимат, жануарлар мен өсімдіктер әлемі, адамдар ұжымы және жеке тұлға.
Адам мен орта элементтерінің өзара әрекеттесу (қарым-қатынас) процестері.

Жіктеу (таксономия) не үшін керек?

Қауіп-қатер көпқырлы болғандықтан, оны дұрыс жіктеу алдын алу шараларын таңдауға, себептері мен сипаттамасын айқындауға және салдарын жоюды жоспарлауға көмектеседі. Құбылыстарды жүйелеумен айналысатын ғылым таксономия деп аталады.

Шыққан тегі бойынша (мысал)

техногендік антропогендік тұрмыстық спорттық жол-көліктік

Өмір сүру ортасындағы қауіп-қатердің негізгі жағдайлары

Өмір сүру ортасында қауіп-қатер табиғи және антропогендік жағдайларда, сондай-ақ кездейсоқ оқиғаларда, тұрмыста және өзге де ортада кездеседі.

Антропогендік қауіп-қатер

Антропогендік қауіп-қатер адамдардың шаруашылық іс-әрекеті мен өзі құрған объектілердің жұмыс істеуі нәтижесінде пайда болып, адамның денсаулығына және өмір сүру ортасына кері әсер етеді.

1.3. Атмосфералық ауаның ластану көздері мен деңгейі

Атмосфералық ауа — Жерді қоршап тұрған газ қабаты. Ол негізінен азоттан, оттегінен, көмірқышқыл газынан, озоннан және басқа да газдардан тұрады. Биологиялық процестер үшін оттегінің маңызы аса жоғары, ал көмірқышқыл газы фотосинтез үшін қажет.

Адам тамақсыз біраз уақыт өмір сүре алады, ал тыныссыз өмір сүру мүмкін емес: организмдегі оттегі қоры 2–3 минутқа ғана жетеді. 5 минуттан кейін қайтымсыз өзгерістер басталып, ми қызметі тоқтауы мүмкін.

Ластанудың денсаулыққа әсері

Атмосфералық ауаның зиянды заттармен ластануы тыныс алу мүшелерінің ауруларын күшейтеді. Мысалы, түсті металлургия кәсіпорындарының шығарындылары жүрек-қан тамыр ауруларының артуына, жүйке жүйесінің бұзылуына және қатерлі ісіктердің пайда болуына ықпал етуі мүмкін. Қара металлургия мен электр энергетикасы кәсіпорындарының шығарындылары өкпе ауруларының қаупін арттырады. Химия өнеркәсібі шығарындылары аллергиялық, эндокриндік және репродуктивтік жүйе ауруларына әсер етуі ықтимал.

Ластану көздері: табиғи және антропогендік

Табиғи көздер

Шаң (өсімдік тектес, вулкандық, эрозияға ұшыраған топырақ, ғарыш шаңы).
Өрт түтіндері мен табиғи газдар.

Антропогендік көздер

Өнеркәсіп кәсіпорындары.
Автокөлік.
Жылу энергетикасы.

Қазақстан бойынша қысқаша деректер

Тұрақты көздерден атмосфераға жыл сайын елеулі мөлшерде зиянды заттар шығарылады (мәтіндегі деректер: 1995 — 3,1 млн т; 1997 — 2,37; 1998 — 2,33).
Шығарындылардың едәуір бөлігі энергетика үлесіне тиеді; түсті металлургия және қара металлургия да ірі үлес қосады.
Үлкен қалаларда автокөліктің үлесі 60–80% дейін, Алматыда — 90% дейін жетеді.

Ең көп таралған ластаушылар

CO (көміртек оксиді) SO₂ (күкірт диоксиді) NOx (азот оксидтері) CnHm (көмірсутектер) Қатты бөлшектер (шаң)

Бұлардан бөлек фтор қосындылары, хлор, қорғасын, сынап, бенз(а)пирен сияқты өте улы заттар да кездеседі. Қазіргі кезде атмосфераға жүздеген түрлі улы қосылыстар таралатыны көрсетіледі және олардың саны өсіп келеді.

Екінші реттік қауіпті құбылыстар: смог және қышқыл жаңбыр

Смог

Смог — үлкен қалалар мен өнеркәсіп орталықтарында байқалатын ауаның өте күшті ластануы. Ол көрінуді төмендетеді, металдардың тотығуын күшейтеді және тұрғындардың денсаулығына зиян келтіреді.

Негізгі түрлері

Түтін (өндірістік газ қалдықтары мен түтіннен түзілетін қалың тұман).
Фотохимиялық смог (күннің ультракүлгін сәулесі әсерінен жүретін реакциялар нәтижесінде түзілетін өте улы қоспалар).

Қышқыл жаңбыр

Қышқыл жаңбыр — атмосферадағы күкірт пен азот қосындыларының химиялық-физикалық реакциялары нәтижесінде күкірт (H₂SO₄) және азот (HNO₃) қышқылдарының түзілуімен байланысты құбылыс. Қышқыл молекулалары бұлт тамшыларына араласып, жауын немесе құрғақ тұну түрінде жерге түседі.

Қышқыл бұлттар көлденең бағытта мыңдаған шақырымға тасымалданып, бір елден екінші елге өтуі мүмкін. Сондықтан бұл мәселе халықаралық деңгейде маңызды.

Зиян келтіретін әсерлері

Металл конструкцияларының тез тоттануы, ғимараттар мен ескерткіштердің бұзылуы.
Топырақ пен судың рН өзгеруі, өнімділіктің төмендеуі.
Өсімдіктердің жойылуы, тұщы су қоймалары сапасының нашарлауы, тірі организмдердің қырылуы.

Жаһандық тәуекелдер: парниктік эффект және озон қабаты

Парниктік эффект

Атмосфераның құрамы Жер мен ғарыш арасындағы жылу алмасуға әсер етеді. Атмосферадағы газдар мен қосындылардың көбеюі Жерден ғарышқа шығатын жылу мөлшерін азайтып, жылудың жер бетінде «ұсталып қалуына» әкеледі. Нәтижесінде климаттың жылыну қаупі күшейеді. Бұл процесте көмірқышқыл газының рөлі ерекше.

Мәтіндегі бағалаулар бойынша, егер жылыну жалғасса, мұздықтардың еруі Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуіне әкеліп, үлкен аумақтарды су басу қаупін арттырады.

Озон қабатының бұзылуы

Техногендік ластанудың бір бөлігі озон қабатына жетіп, оны бұзуы мүмкін. Озон қабаты жұқарса, Жерге қауіпті ультракүлгін сәулелердің өту ықтималдығы артады. Бұл биосфера үшін қатерлі: өсімдіктерге зиян келуі, онкологиялық және көз ауруларының көбеюі мүмкін.

Негізгі бұзушы факторлар (мәтін бойынша)

ұшақ газдары зымыран газдары вулкан газдары фреон технологиялары атом жарылыстары

Өмір сүру ортасындағы адам организміне кері әсер ететін факторлар

Зиянды заттардың жалпы сипаттамасы

Қазіргі заманда адамзатқа белгілі химиялық заттар саны миллиондаған деңгейге жетеді, олардың ондаған мыңы кең қолданылады. Жыл сайын халықаралық нарықта жаңа химиялық қосындылар мен өнімдер пайда болып отырады. Бұл жағдай адам өмірі мен денсаулығына қауіпті әсерлердің де көбеюіне ықпал етеді.

Пайдалануына қарай жіктелуі

Өнеркәсіптік уытты заттар.
Ауыл шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар.
Дәрі-дәрмектер.
Тұрмыстық химия өнімдері.
Өсімдіктерде, жануарларда, саңырауқұлақтарда және жәндіктерде кездесетін табиғи уыттар.
Әскери улағыш заттар.

Әсер ету сипатына қарай

Жалпы уытты

Организмді жалпы улайды, мүшелердің қызметін бұзады.

Тітіркендіргіш

Тыныс жолдары, көз, өкпе, теріні зақымдайды.

Аллерген

Аллергиялық реакция туғызады.

Мутаген

Генетикалық кодқа әсер етеді.

Канцероген

Қатерлі ісіктердің пайда болуына ықпал етеді.

Репродуктивтік уытты

Ұрпақ өрбіту қызметіне зиян келтіруі мүмкін (мысалы: қорғасын, сынап және т.б.).

Зиянды заттардың организмге ену жолдары

Тыныс алу жолдары

Көп жағдайда (мәтінде 80–90% деп көрсетіледі) өндірістік уланулар мен кәсіби аурулар улы газдар, булар және аэрозольдердің тыныс алу арқылы енуімен байланысты. Бұл жол аса қауіпті, өйткені уытты заттар қанға тез өтеді.

Ас қорыту жолдары

Уытты заттар тағаммен, сумен, темекімен немесе лас қол арқылы түсуі мүмкін. Кейбір заттар ауыз қуысында-ақ сіңіп кетеді (мысалы, фенол, цианидтер). Асқазанның қышқылды ортасы кейбір қосындылардың уыттылығын күшейтуі ықтимал.

Тері арқылы

Улы булар мен сұйық заттар тері арқылы өтіп, қанға түсуі мүмкін. Әсіресе майда және суда еритін қосылыстар (кейбір көмірсутектер, ароматты аминдер, бензол және т.б.) қауіп төндіреді. Жарақат немесе сызат болса, енуі жеңілдейді.

Таралу және жиналу ерекшеліктері

Уытты заттардың таралуы суда еруі, майда еруі және химиялық реакцияға түсу қабілетіне байланысты. Кейбір металдар қаннан салыстырмалы түрде тез шыққанымен, бауыр мен өкпеде жиналуы мүмкін. Барий, бериллий, қорғасын қосындылары сүйек тінінде жиналуға бейім.

Уланудың салдары: өткір және созылмалы

Жергілікті әсер

Уытты затпен жанасқан жерде терінің қызаруы, қабынуы, күйік тәрізді зақымданулар байқалуы мүмкін.

Жалпы улану

Удың қанға өтуімен дамиды және екі түрде кездеседі:

Өткір — көбіне апат кезінде немесе қауіпсіздік ережелері өрескел бұзылғанда, удың көп мөлшері қысқа уақытта түскенде болады (бас ауыру, әлсіздік, жүрек айну және т.б.).
Созылмалы — аз мөлшерде ұзақ уақыт әсер етіп, удың организмде жиналуымен байланысты.

Организмнің уытты заттарға қарсы қорғаныс жолдары

Зиянды заттар организмге түскеннен кейін биотрансформацияға (метаболизмге) ұшырап, уыттылығы әлсіреуі мүмкін. Қорғаныс тетіктері үш негізгі бағытта көрінеді:

1 Удың химиялық құрылымын өзгерту арқылы бейтараптандыру.
2 Уытты заттарды белгілі бір мүшелерде уақытша «депоға» жинақтау (мысалы, ауыр металдардың сүйек пен бауырда жиналуы). Бұл тұрақты шешім емес, өйткені у қайтадан қанға түсуі мүмкін.
3 Организмнен шығару: тыныс алу, ас қорыту жүйесі, бүйрек, тері және басқа да жолдар арқылы.

II-тарау. Қазақстан Республикасындағы азаматтық қорғаныс жүйелері

2.1. Азаматтық қорғаныс жүйесінің құрылымы мен рөлі

Қарулы күштерді әлсірету мақсатында соғысушы тараптар қарсы жақтың тылына соққы беруге ұмтылады. Мұндай соққы беру мүмкіндігі 1914–1918 жылдары авиацияның пайда болуына байланысты күшейіп, әуеден барлау және ықпал ету құралдарының рөлі артты.