Гендельдің клавирлік музыкасы.
Гендельдің клавирлік музыкасы
Органдық музыкаға қарағанда, Гендельдің клавирлік шығармалары білімді әуесқой аудиторияға көбірек арналды және аристократиялық салондарда жиі орындалды. Клавесин мен клавикордтың дыбыс шығару ерекшелігі музыканың мінезін айқындады: сыңғырлаған тембр, жеңіл әрі үздік-создық дыбыстау.
Жанрлар мен тілдік тәсілдер
Клавирлік репертуардың негізін сюиталық циклге біріктірілген билер құрайды. Сонымен қатар шағын пьесалар мен берілген тақырыпқа жазылған вариациялар кең тарады. XVIII ғасырға қарай клавирлік шығармаларда баяндаудың орныққан әдістері қалыптасты: өзіндік фигурациялар, пассаждар, орнаменттік әшекейлер.
Негізгі ой
Гендель клавирлік музыканың шекарасын кеңейтіп, оған тереңдік пен байсалдылық дарытты.
Оның клавирге арналған мұрасының ішінде фантазиялар, прелюдиялар, фугалар, сюиталар, сонаталар бар. Композитор 19 сюитаның авторы ретінде дәстүрді сақтай отырып, оны жаңаша қырынан дамытты.
Сюитаны жаңарту: ораториялық ауқым мен импровизациялық ойлау
Гендельдің даралығы сюиталарды өзінің ораториялары мен органдық шығармаларына жақындатуынан анық байқалады. Ол сюиталарға вариациялар циклдарын (вариациялары бар ариялар) және импровизациялық сипаттағы бөлімдерді (прелюдиялар, фантазиялар, полифониялық формалар) енгізді.
Билердің классикалық ретін композитор тек кейде ғана сақтайды; сюита бөлімдерін басқа пьесалармен толықтырып отырады. Көп жағдайда бөлімдерге жалпы атаулар береді: «Largo», «Andante», «Allegro». Бұл пьесаларда да, билердегідей, ритмикалық қозғалыс түрі мен мінез сақталады.
Клавирлік сюиталар жинақтары
Гендельдің клавирлік музыкалық қорының өзегін клавирлік сюиталардың үш жинағы құрайды: бірінші жинақ 1720 жылы, екінші — 1733 жылы, үшінші — 1735 жылы жарық көрді.
№7 сюита (соль минор): циклдің драматургиясы
№7 сюита — мінезі әртүрлі алты пьесадан тұратын цикл: Увертюра, Andante, Allegro, Сарабанда, Жига, Пассакалия.
Алғашқы үш бөлім классикалық сюита жанрына тікелей сай келмейді. Дегенмен циклдің тұтастығын сақтау үшін Гендель оларды сюитаның би бөлімдеріне жақындатады.
Andante ↔ Алеманда
4/4 өлшем, баяу темп, салмақты қозғалыс.
Allegro ↔ Куранта
3/8 өлшем, жеңіл, қызулы сипат.
Увертюра ғана би жанрларымен тікелей байланысқа түспейді.
Екі қарама-қарсы образдық бастау
Сюитада екі қарама-қарсы образдық бастау айқын сезіледі. Біріншісі — қатал шоғырланушылық, тереңдік, еркіндік пен әсерлілік; екіншісі — салыстырмалы түрде жеңілдеу, қозғалысы ширақ эпизодтар. Увертюра, Сарабанда, Пассакалия тереңдік пен байыптылықпен ерекшеленсе, Andante, Allegro, Жига қозғалысқа жеңілдік енгізеді.
Увертюра: драмалық «байланыс»
Бірінші бөлімнің «увертюра» деп аталуында логика бар: ол «әрекеттің» басталу нүктесі іспетті. Увертюрадан кейінгі бөлімдер контраст арқылы дамып, финалдағы пассакалияға қарай ұмтылады. Үшбөлімдік құрылым образдардың қарама-қарсылығын айқын драмалық күшеюге жеткізеді: маңғаз «жүрісті» сипаттағы, әшекейге бай екі баяу шеткі бөлімге жылдам темптегі ортаңғы бөлім қарсы қойылған.
Ортаңғы бөліктің негізінде фанфарлық ритмикалық фигура жатыр; оның дамуы оркестрлік жазу тәсілдерін еске түсіреді.
Andante мен Allegro: бір эмоциялық өріс
Ашық, жеңіл мұңды реңк сезілетін Andante мен Allegro увертюраның салмағын және оның ерекше мәнділігін айқынырақ сезіндіреді. Өлшемі мен қозғалыс мінезі әртүрлі болғанымен, екі пьесаның эмоциялық күйі өзара жақын.
Сарабанда: лирикалық центр
Бахтың сюиталарындағы сияқты, Гендельдің соль минор сюитасында да сарабанда лирикалық эмоциялардың түйіні, циклдің лирикалық орталығы қызметін атқарады. Жұмсақ лирика мұнда көтеріңкі, айбынды кейіпке шоғырланады; сезімнің жинақылығы үлкен байыптылықпен ашылады.
Сарабанданың мәнерлік белгілері
- 3–4 дауысты гомофондық баяндаудың жинақы қарапайымдылығы
- Жанрға сай мелизмдердің шектелуі, диатоникалық әуен
- Әр құрылымның аяқталған каденциялармен бөлінуі
- Дауыстарды ұзақ бір аккордта жинақтау арқылы хоралдық ассоциация тудыру
Andante мен Allegro-ны салыстырғаннан гөрі, Сарабанда мен Жиганың қатар қойылуы драмалық әсерді күштірек береді. Одан арғы күшею Жига мен Пассакалияның түйісуі арқылы жүзеге асады.
Пассакалия: жалпы кульминация және вариациялық қуат
Егер увертюраны драмалық байланыс деп, сарабанданы «лирикалық центр» деп қарастырсақ, пассакалия — батырлық және патетикалық үндерге екпін түсетін жалпы кульминация. Мұнда вариациялық форманың маңызы ерекше: тақырыпты әр қырынан көрсету және динамиканы біртіндеп өсіре отырып, контрасттарды бір процеске біріктіру бейненің жан-жақты дамуына да, драмалық элементтердің артуына да мүмкіндік береді.
1-вариация
Диапазонды кеңейтіп, тақырыптың монументтілігі мен айбындылығын күшейтеді.
2–3-вариациялар
Байсалды қозғалыс, жұмсақ мелодико-ритмикалық бағыт арқылы фактураны сиретеді.
4-вариация
Алдыңғы дамуды жинақтап, алғашқы кезеңді тұйықтайды.
5-вариациядан кейін
Даму жаңа фазаға өтеді: ғасырлар бойы жетілген вариациялау тәсілдері осы шағын клавирлік пьесада классикалық кемеліне жетеді.
Гендельдің оркестрлік музыкасы
Гендельдің оркестрлік музыкасы әсемдікке және сарқылмас балғындыққа толы. Мұрасының негізгі бөлігін concerto grosso жанрындағы шығармалар құрайды. Бұл жанр алғаш рет Италияда пайда болды; оның негізін қалаушылардың бірі — атақты итальяндық композитор әрі скрипкашы-виртуоз Арканжело Корелли.
Concerto grosso деген не?
«Үлкен концерттің» басты белгісі — жалғыз аспаптың емес, біртекті аспаптар тобының немесе бірнеше жеке орындаушының (солистер тобының) оркестрмен диалогта ойнауы.
Циклдық композицияда бөлімдер саны әдетте үштен бес-алтыға дейін өзгеріп отырады. Бах Бранденбург концерттерінде контраст бөлімдерді салыстыру принципін ұстанса, Гендельде де жылдам және баяу бөлімдердің кезектесе тізілуі жиі кездеседі.
Жанрлық тематика және кең танымал туындылар
Оркестрлік шығармаларында Гендель жанрлық тематикаға сүйеніп, күнделікті өмір мен салтанатты мерекелік мәдениетке тән музыкалық элементтер мен бейнелерді кеңінен қолданады. Ең танымал циклдердің бірі — Opus 6 ретінде белгілі 12 concerto grossi. Олар 1730-жылдардың соңында, композитордың шығармашылық кемелденген шағында дүниеге келді.
Жаңашыл бағыт: ашық кеңістікке арналған музыка
Concerto grosso-дан бөлек, Гендель оркестрлік музыканың ерекше түрін қалыптастырды. Бұл тұрғыда ол жаңашыл композитор ретінде танылады: «Музыка на воде» және «Музыка фейерверка» туындылары ашық кеңістікте — көшелерде, алаңдарда орындалуға лайықталып жазылды.
«Музыка на воде»
XVIII ғасыр оркестрлік дәстүрімен салыстырғанда үрмелі аспаптардың рөлі күшейтілген. Құрылымы — жылдам және баяу, мажорлық және минорлық миниатюралардың сериясы. Жеңісті сыңғырлаған фанфарлар ойшыл кантиленамен кезектеседі.
«Музыка фейерверка»
Ашық алаңдағы салтанатты орындауға арналған ірі масштабты музыка. Дыбыстық әсерге, мерекелік реңкке және айқын марштық энергияға ерекше мән береді.
Бахтың Бранденбург концерттерімен қатар, Гендельдің оркестрлік музыкасы — Гайдн мен Моцартқа дейінгі кезеңде осы бағытта жазылған ең көрнекті шығармалардың қатарына жатады.