Қазақша рефераттар

Экономикалық өсудің теориялары

Оқу-әдістемелік материалдарға кіріспе

Бұл материалдар «Экономикалық теория негіздері» пәнін оқитын экономикалық емес мамандықтарға арналған. Мәтінде негізгі ұғымдар қысқаша түсіндіріліп, кейін дәрістер арқылы экономикалық теорияның пәні, әдістері және экономиканы ұйымдастырудың базалық қағидалары қарастырылады.

Негізгі бағыт

Экономикалық теория — ресурстардың шектеулілігі жағдайында қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну үдерістеріндегі қатынастарды түсіндіретін іргелі ғылым.

Глоссарий: негізгі ұғымдар

Төмендегі анықтамалар пәннің базалық терминдерін біріздендіреді. Оларды оқу барысында жүйелі түрде қайталап отыру ұсынылады.

Еңбек, тауар, құн

Абстрактылы еңбек
Тауар айырбасы кезінде көрінетін жалпы адам еңбегі; құн жасайтын еңбек.
Тауар
Қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру қасиеті бар, айырбасқа түсетін өнім.
Баға
Тауар құнының ақшалай көрінісі.
Ақша
Жалпыға бірдей эквивалент қызметін атқаратын ерекше тауар.

Қаржы, банк, бағалы қағаздар

Банк
Уақытша бос ақша қаражаттарын шоғырландыратын және оларды айналымға тартатын қаржылық ұйым.
Депозит
Банкте сақталатын кәсіпорындар мен халықтың салымдары.
Акция
Иесіне қоғам пайдасының үлесін (дивиденд) алуға және басқаруға қатысуға құқық беретін бағалы қағаз.
Вексель
Даусыз ақшалай қарыздық міндеттемені растайтын құжат.

Нарық және бәсеке

Нарық
Тауарлар мен қызметтердің айырбасы жүретін экономикалық қатынастар жүйесі.
Бәсеке
Нарықтағы тиімді жағдайға қол жеткізу үшін өндірушілер мен сатушылардың күресі.
Монополия
Белгілі бір салада басымдыққа ие болып, жоғары пайда алуға мүмкіндік беретін нарықтық үстем жағдай.
Демпинг
Бәсеке үшін тауарды шетел нарығына әдейі төмен бағамен шығару тәсілі.

Макроұғымдар және мемлекеттік саясат

Жиынтық сұраныс
Үй шаруашылықтары, фирмалар, мемлекет және сыртқы сектордың тауарлар мен қызметтерге жалпы сұранысы.
Жиынтық ұсыныс
Экономикадағы тауарлар мен қызметтерді өндіру және ұсынудың жалпы көлемі.
Салық
Жеке және заңды тұлғалардың мемлекетке міндетті төлемі.
Мемлекеттің фискалдық саясаты
Бюджет, салық салу және мемлекеттік шығындар саласындағы саясат.

Маңызды ескерту

Берілген глоссарий толық тізім емес, бірақ пәннің негізгі логикасын түсінуге жеткілікті тірек ұғымдарды қамтиды: құн, нарық, қаржы, мемлекеттік саясат.

Дәріс 1: Экономикалық теорияның пәні және әдістері

Экономика ұғымының көпмағыналылығы

Қазіргі қолданыста «экономика» сөзі бірнеше мағынада түсіндіріледі. Біріншіден, ол қоғам өмірі үшін қажет игіліктер мен қызметтерді өндіретін салалардың жиынтығын білдіреді. Екіншіден, экономика — өндіру, бөлу, айырбас және тұтыну жүйесінде қалыптасатын экономикалық қатынастардың жиынтығы. Үшіншіден, экономика — осы қатынастарды зерттейтін ғылым ретінде қарастырылады.

Экономикалық талдау деңгейі бойынша микроэкономика, макроэкономика және интерэкономика (әлемдік шаруашылықтың дамуын сипаттайтын бағыт) ажыратылады.

Экономикалық ойдың қалыптасуы: қысқаша шолу

«Ойкономия» (экономия) термині б.з.д. III ғасырда Ксенофонт пен Аристотель еңбектерінде кездеседі және шаруашылықты ұйымдастыру туралы түсінік ретінде қолданылған.

Алғашқы жүйелі экономикалық ілімдердің бірі — меркантилизм. Бұл бағыт байлықтың қайнар көзі сыртқы сауда мен ақша айналымында деп санады. Кейінірек экономикалық теорияда классикалық мектеп, маржинализм, кейінсшілдік, институционализм және әлеуметтік бағытталған нарықтық шаруашылық концепциялары қалыптасты.

Экономикалық теорияның пәні

Экономикалық теорияның зерттеу пәнін классикалық мектеп өкілдерінің бірі Адам Смит қоғамдағы материалдық игіліктерді өндіру, бөлу, айырбас және тұтыну заңдарын талдау ретінде негіздеді.

Пол Самуэльсон ұсынған түсіндірулер экономикалық теорияны шектеулі ресурстарды пайдалану, тауар өндіру және оларды қоғам мүшелері арасында бөлу туралы ғылым ретінде сипаттайды.

Жалпы қорытынды: экономикалық теория — шектеулі ресурстар жағдайында қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қалыптасатын әлеуметтік-экономикалық қатынастарды зерттейтін іргелі ғылым.

Негізгі зерттеу әдістері

Ғылыми абстракция

Құбылыстың кездейсоқ және өткінші жақтарын дерексіздендіріп, тұрақты әрі мәнді байланыстарын бөліп көрсету әдісі.

Дедукция

Жалпы теориялық тұжырымнан нақты экономикалық фактіні түсіндіруге қарай ой қорытуды дамыту.

Индукция

Нақты фактілерді жинақтап, жалпылама қорытындыға келу; эмпирикалық бақылауға сүйенетін әдіс.

Синтез

Құбылыстың жеке элементтерін біртұтас жүйе ретінде біріктіріп, тұтас картинаны құрастыру.

Қайталау сұрақтары

  1. Экономикалық теорияны оқудың қажеттілігі неден туындайды?
  2. Экономикалық теорияның объектісі мен пәні қандай айырмашылыққа ие?
  3. Экономикалық теорияның негізгі функцияларын атаңыз.
  4. Экономикалық теорияда қандай зерттеу әдістері қолданылады?
  5. Экономикадағы модельдеу нені білдіреді?

Дәріс 2: Экономиканы ұйымдастырудың негізгі нышандары

Өндіріс: мәні және рөлі

Өндіріс — адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған қызметі. Табиғат игіліктерді дайын күйінде бермейді; оларды өндіру қажет. Сондықтан өндіріс — объективті қажеттілік.

Қажеттіліктер материалдық және рухани болып бөлінеді. Қажеттіліктердің тұрақты өсуін «қажеттіліктердің өспелі заңы» сипаттайды, ал бұл үрдісті белгілі дәрежеде өндірістің мүмкіндіктері шектеп отырады.

Өндіруші күштер және өндірістік қатынастар

Өндіріс процесінде қолданылатын құралдар мен адамның еңбек қабілетінің жиынтығы өндіруші күштер деп аталады. Ал өндіріске қатысты адамдар арасындағы экономикалық байланыстар өндірістік қатынастар ұғымымен беріледі.

Өндіріс жеке (кәсіпорын, фирма деңгейі) және қоғамдық (кәсіпорындар арасындағы байланыстар жүйесі, инфрақұрылыммен қоса) деңгейде жүзеге асады.

Өндірістің даму түрлері және ұдайы өндіріс

Өндіріс дамуының екі негізгі түрі ажыратылады: экстенсивті (өндіріс құралдарының санын арттыру есебінен) және интенсивті (технологиялық және сапалық жаңарту есебінен).

Өндіріс үздіксіз қайталанып отырады — бұл ұдайы өндіріс. Ол:

  • Жай ұдайы өндіріс — көлем өзгермей қайталану;
  • Ұлғаймалы ұдайы өндіріс — көлем мен ауқымның өсумен қайталануы.

Ұдайы өндірістің негізгі фазалары: өндіру, бөлу, айырбас, тұтыну. Тұтыну — үдерістің қорытынды кезеңі.

Қоғамдық өндірістің құрылымы

Қазіргі қоғамдық өндіріс материалдық өндіріс салаларымен қатар материалдық емес өндірісті де қамтиды: білім беру, денсаулық сақтау, ғылым, мәдениет, спорт және басқа қызметтер.

XXI ғасырдағы негізгі міндеттердің қатарында: өндіріс тиімділігін арттыру, экологиялық сауықтыру және өндірісті гуманизациялау (адам үшін қолайлы еңбек жағдайын жасау) аталады.

Натуралды және тауарлы шаруашылық

Қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың тарихи негізгі екі түрі бар: натуралды шаруашылық және тауарлы шаруашылық.

Натуралды шаруашылық — ең ертедегі түр: өндіріс көбіне өз тұтынуына бағытталады. Ал тауар өндірісі еңбек бөлінісі тереңдеген сайын дамып, капиталистік жүйеде жалпылама сипатқа ие болады.

Тауар өндірісінің пайда болуына ықпал еткен негізгі жағдайлар: ірі қоғамдық еңбек бөлінісі, жеке меншіктің қалыптасуы және тауар өндірушілердің экономикалық оқшаулануы.

Ресурстар, факторлар және шектеулілік

Өндірісті жүзеге асыру үшін белгілі шарттар қажет; олар экономикалық ресурстар деп аталады. Ресурстарға табиғи, материалдық, қаржылық, еңбек және ақпарат ресурстары жатады.

Ресурстар нақты іс-әрекетке тартылғанда өндіріс факторларына айналады. Экономикалық талдаудың өзегінде ресурстардың шектеулілігі және оларды тиімді пайдалану мәселесі тұрады.