Даргомыжскийдің вокалдық шығармашылығы
Даргомыжскийдің вокалдық шығармашылығы және дәуірдің көркемдік бетбұрысы
XIX ғасырдың 1830–1840 жылдарында Ресейде романтикалық өнерге әуестік біртіндеп бәсеңдеп, оның орнына «табиғи мектеп» деп аталатын бағыт күшейе бастады. Пушкин мен Лермонтовтың шығармаларында оқырман нағыз орыс адамын көрсе, Гоголь, Гончаров, Герцен, Григорович, Тургенев туындыларында күнделікті өмірдің жаңа кейіпкерлері бой көрсетті: еңбекші шаруа, ұсақ шенеунік, әділетсіздікке ашық қарсылық.
Бұл өзгерістер музыкадан да байқалды. Алябьев, Гурилев, Даргомыжский шығармашылығында жаңа ізденістер пайда болды. Сол кезең композиторларының сүйікті жанры — романс. Ол ірі формаларға қарағанда орындалуы жеңіл әрі тыңдаушыға тез жететін жанр еді. Романс патриоттық серпінді де, романтикалық шалқуды да, меланхолиялық мұңды да жеткізе алды; сондай-ақ халық әні рухындағы көңілді би ырғағына да лайық болды.
Негізгі ой
Даргомыжский үшін романс — жай ғана тұрмыстық жанр емес, шығармашылық зертхана: дәл осы шағын формада оның стилі мен музыкалық тілі қалыптасты.
Романс: орындауға ыңғайлы жанр және көркемдік мүмкіндік
Даргомыжский алғашқы қадамдарынан-ақ жақсы пианист әрі романс жазудың шебері ретінде танылды. Ол әуелі сол дәуірде кең тараған вокалдық миниатюраларға тән әдемі, сүйкімді әуенге және қарапайым ырғаққа сүйенді. Музыканы бағалаушы ортаға арнап француз тіліндегі мәтіндерге жазылған романстар да туды.
Композитор романс жанрына өмір бойы қайта-қайта оралып отырды. Бүгінге дейін жүзден астам ән, романс және вокалдық ансамбльдері жетті. Осы шығармалар арқылы Даргомыжскийдің көркемдік эволюциясы айқын байқалады.
Оған Глинка романдары елеулі ықпал етті. Дегенмен Даргомыжскийдің жалпы бағыты Глинканыкімен қатар өрбігенімен, мүлде өз алдына бөлек жолмен дамыды. Оның романстарының тамырлары сол кезеңдегі қала музыкасына — «орыс әні» дәстүріне, водевильдік шумақтарға, фантазиялар мен балладаларға дейінгі кең өріске барып тіреледі.
1830-жылдар: халықтық стиль, мысқыл және сын
1830-жылдары Даргомыжскийдің вокалдық пьесалары жаңа сипатқа ие болды. Орыс халық музыкасы стиліндегі «В тёмную ночь», «Ты хорошенькая», «Тучки небесные» секілді романстар осы кезеңнің айқын белгілері.
«Каюсь, дядя, черт попутал» әні мен «Ведьма» балладасында композиторға тән мысқыл және құбылыстарға сыни көзқарас айқын көрінеді. Тимофеев сөздеріне жазылған әнде комедиялық, водевильдік бастау басым болса, «Ведьма» — сол жылдары Ресейдің музыкасы мен әдебиетін жаулаған рыцарьлық рухтағы романтикалық-мистикалық балладаларға ирониялы жауап іспетті.
Мұнда гогольдік бастау сезіледі, ал музыкалық бояу «украиндік» сипатқа жақындайды. Егер «Ведьмада» романтикалық балладаға күмәншілдік байқалса, бірнеше жылдан соң Даргомыжскийдің өзі де бұрын әжуалаған жанрдың ықпалына түсіп, балладалар жаза бастайды.
«Мой суженый, мой ряженый»
«Эсмеральда» операсымен қатар туған бұл балладада мыстан кемпір гүлге айналдырған ғашық қыздың жалбарынуы суреттеледі. Романтикалық образ бен тұрмыстық бояу тоғысады.
«Свадьба»
Бұл балладада композитор алғаш рет жаңа дәуірге тән екіжүзділік пен ескішілдікке қарсылықты, адамның сезім еркіндігін қорғау идеясын айқын білдіреді. Романтикалық принциппен адам күйзелісі табиғат көріністерімен салыстырылады: еркіндік сүйгіш, намысшыл сезімдер түнгі ормандағы боранмен және арайлы таңмен бейнеленеді.
Пушкин: Даргомыжский лирикасының биік мектебі
Даргомыжскийдің ең сүйікті ақыны — Пушкин. Пушкин поэзиясымен терең жанасу композитордың музыкалық жазу мәнеріне ерекше асылдық дарытты: әуеннің сұлулығы мен иілгіштігін күшейтті, гармониялық бояуларын айқындады.
1840-жылдары көптеген композиторлар Пушкин сөзінің әуезді табиғатын толық сезіне қоймаған тұста, Даргомыжский ақын мәтіндеріне батыл әрі тұрақты түрде жаза бастады. «Я вас любил», «Ночной зефир», «Юноша и дева», «Ветроград» — композитордың мәдениеті жоғары, тәжірибелі шебер екенін көрсететін керемет романстар.
«Ночной зефир»: музыкадағы көрініс пен театрлық қимыл
Пушкин поэзиясының әуезділігі Даргомыжскийдің поэтикалық музыкасында таңғаларлық сәйкестік тапты. «Ночной зефир» романсында айлы түн бұрынғыдан да жарқырай түседі: гитара үні айқынырақ, Гвадалквивир суы асаулау естілгендей. Бұл — жай серенада ғана емес, испан қызының балконы астындағы театрлық көрініске айналған сахна.
Глинка секілді, Даргомыжский өлеңнің формасына сүйеніп, романсты контраст эпизодтарды қарама-қарсы қою арқылы құрады. Түнгі пейзаж бен гүрілдеген өзенді музыкада «тірілту» үшін колористік құралдарды пайдаланып, жас испан қызының нәзік мінезін халық биінің сипатымен бейнелейді.
«Я вас любил»: лирикалық монологқа қарай
«Я вас любил» романсында Даргомыжский стилінің белгілері бұрынғыдан да айқындалады. Мұнда композитор кейінгі кемел шағында кең өріс алатын лирикалық монолог формасын алдын ала сездіргендей.
Пушкин өлеңі — жай ғана махаббат сөзі емес, бір кездері сүйген адамға бағытталған терең сабыр, адамдық достық пен құрметке толы үндеу. Даргомыжский бұл поэтикалық ойдың табиғатын дәл ұстап, романсты элегияға жақын қалыпқа келтіреді: байыпты арпеджиоланған сүйемелдеудің үстінде нұрлы әуен төгіледі.
Әуен бүкіл шумақта бір деммен, біртіндеп дамиды: ең төмен дыбыстан басталып, ауқымын кеңейтіп, шумақ соңында ең жоғары нотаға жетеді. Сонымен бірге мұнда декламациялық бастау да сезіледі — ырғақ сөз интонациясына тән еркіндікпен құбылады. Осы кезеңнің соңына қарай композиторда музыкалық портрет жасауға ұмтылыс байқалады: романстың ойлы, сабырлы мәтінінен суып бара жатқан сезімнің мұңды байсалдығы естіледі, ал мейірбан даналық жанды бірде мазалап, бірде тербетеді.
Лермонтовқа үн қосу: «Мне грустно»
Лермонтовтың «Отчего» өлеңіне жазылған романсты Даргомыжский «Мне грустно» деп атады. Осылайша ол алты жолды шағын миниатюрадағы элегиялық көңіл күйді айрықша айқындай түсті.
Романс көлемі шағын болса да, әсері терең: лирикалық тәубе, әншінің қасіретті монологы іспетті. Композитор әуенді ақын сөзінің ізімен жүргізеді: сезім қоюланған сайын әуен де кеңейіп, дыбыс күшейеді. Мұнда артық эмоция жоқ — бәрі анық, жинақы және түсінікті.