Атақтының атының ескерткiшi
Әрине, біз барып, көзбен көріп қайтқан жоқпыз. Сіз де солай шығар. Дегенмен, «Америка», «Нью-Йорк» дегенде шымқай аспанға шаншылған Манхэттеннің зәулім үйлерінен бұрын, көз алдыңызға шам ұстаған, қолын көкке созған мәрмәр мүсін — «Бейбітшілік статуясы» елестейтіні рас. Террор мен жарылыстың көлеңкесі сейілмей тұрған Орталық Азияға сырттай мүсіркей қарағандай әсер қалдыратын сол алып бейне.
Немесе Рио-де-Жанейрода таудың ұшар басында құшағын айқара ашып, мелшиіп тұрған ақ мүсін — Христос құтқарушы. Ал Киевте (Украина) қылышын сүйеп, батысқа қабақ астынан түксие көз тастаған кеңес жауынгерінің алып бейнесі батырлық пен ерлікке тағзым ететін тұғырлы орынға айналған.
Бұл мысалдар не үшін керек болды? Әңгімеге әлемге әйгілі аңыз-символдардан бастаудың мәні неде? «Қара тастан қашалған құрметтің» неше атасы өзімізде де жетеді ғой дейтін шығарсыз. Түсіндірейік.
Ескерткішке екі түрлі көзқарас
1) Құрметтің айғағы
Ескерткіш орнату — жалтақтау мен жалпақтаудан ада, кіммен болсын семсердің жүзімен серттесуді мұрат еткен батыр бабаларымызға, сондай-ақ асыл сөздің құдіретімен ұрпақ тәрбиелеген қаламгерлерге көрсетілер құрмет.
2) Тәрбиенің құралы
Кітапқа онша құмар емес бүгінгі жасты «тас» арқылы тәрбиелеу, яғни көзге көрінетін символ арқылы қызықтыру, ойландыру, ізденіске итермелеу.
Осы тұста ескерткіштің тағы бір, көбіне аңғарылмай қалатын танымдық қасиеті бар: ол — ұлттық рухани мәдениеттің көрінетін символы.
Символ ретінде сөйлейтін ескерткіш
Шымбұлақ пен Бурабайдың аралығын ғана бағдарлап келген шетелдік үшін «Сарыағаштың суынан да шипалы» нәрсе керек болса, ол — қазақтың рухани мәдениетін танытатын символикалық ескерткіштер болуы тиіс.
Қала аты айтылса, символ қатар жүруі керек
- Нью-Йорк десек, «Бейбітшілік статуясы» қатар аталатыны секілді, Қызылорда дегенде дария жағасында қылқобызын күңірентіп отырған Қорқыт баба ескерткіші еске түспеуі неге?
- Астана туралы әңгімені «Бәйтерек» кешенінен бастап қана қоймай, неге Кенесарының жартастай мүсінімен де бастамасқа?
Әрине, «қос саусақты танауға тығып, қоқиып» отырған ешкім жоқ. Мысалы, Атыраудағы Исатай мен Махамбет мүсініне барып, суретке түсемін десеңіз, жолдың екі жағына тасқа қашалып жазылған аталы-баталы сөздерді де оқып өтесіз. Оның қос батырға тікелей қатысы болмауы да мүмкін. Бірақ «аштықта жеген құйқаның дәмі көпке дейін кете қоймайтыны» секілді, көрген әсер ойда қалады.
Үйренетін үлгі: ескерткішті «тарих оқулығына» айналдыру
Бір ағамыз қаламгерлер қауымы болып Өзбекстанды аралаған сапарынан: «Бір ақынның ескерткішін биік жарқабақтың жиегінен сусып аққан өзен жағасына орнатыпты» деп әңгімелегені бар. «Еңіске қарай тайғанақ соқпақпен төмен түскенде, әлгі ақынның аты есімде қалмапты» дейді.
Аты ұмытылғаны маңызды емес. Маңыздысы — әлгі кісі ескерткішке жеткенше «Бұл кім болды екен?», «Артына қандай еңбектер қалдырды?» деген сауалдарға бас қатырып, қызығушылықпен барған.
Жалпы, ескерткішті тек құрмет нысаны емес, бабаларды насихаттайтын, сол арқылы елді де танытатын құрал ретінде пайдалану жағынан көрші елдерден үйренеріміз аз емес.
Әндіжан: Бабыр ескерткіші
Әндіжанда биік төбенің басына Бабырдың алып ескерткіші орнатылғаны айтылады. Оған бара жатқан адам жолай тарихшы туралы білгенін бөлісіп, қасындағыдан оның қай ғасырда өмір сүргенін, қандай еңбектері арқылы адамзат тарихындағы орнын алғанын сұрап, өздігінен «таным сапарына» кіріседі.
Ташкент: Әмір-Темір мүсіні
Ташкенттің үлкен бір саябағының дәл ортасына Әмір-Темірдің мыс мүсіні қойылған. Аптаптан қашып, көлеңкеге тығылған жұрт орындықтарға жайғасып, ескерткіш маңында аялдайды. Сол сәтте тарихтағы аты қатыгездікпен де қалған қолбасшының бейнесі ойға оралып, әңгімені өзінен-өзі қозғайды.
Біздегі түйткіл: тапсырма бар, мән жоқ
Ал бізде кейде парызды орындаудан бұрын «тапсырманы орындау» алға шығып кететіні жасырын емес. Ескерткіш керек пе — орната салады. Жол бойына, вокзалдың қасына… Әйтеуір, адамдардың айналасына қарауға мұршасы жоқ, асығыс-үсігіс өтетін жерлерге.
Қала кеңістігі мен үнсіздік
Үлкендердің айтуынша, бір кезде Алматы жастары «Абай ескерткішінің жанында кездесеміз» деп уәделесетін. «Сезімімізді ұлы ақынға қарап тұрып, тебірене жеткізетін едік» дейді олар. Ал қазір ескерткіш түбінде елжіреп тілдесу түгілі, айқайлап сөйлесең де әрең естисің: айналада көлік үні басым.
Қолтығында үш тал гүлі бар жігіттің шетелдік көліктердің астына түсіп кете жаздап, алақтап тұрғанын көрсеңіз, еріксіз күлер едіңіз.
Алматыда Амангелді батырдың ескерткіші ашылғанда Мұхтар Әуезов: «Атқа жақсы ескерткіш беріпсіңдер» деген екен. Яғни, батырдан гөрі аттың тұлғасын сомдауға көбірек күш кеткендей әсер туралы сөз.
Әлем «екінші ұстазымыз» деп мойындаған Әбу Насыр әл-Фарабидің болмыс-бітімін ашатын, шын мәнінде салиқалы бір ескерткіштің әлі күнге дейін жұрт көңілінен шығатындай деңгейде орнықпауы — өз алдына бөлек әңгіме.
Кейде батырға мүсін орнату дегенді бірінен-бірі аумайтын, «алдыңғы аяғын көтеріп тұрған» аттың ескерткішін жасап шығумен шектеп алатындаймыз. Әйтеуір, адам образынан гөрі жылқының образын ашуға бейім болып тұрады.
Тастың да тәуір насихат құралы бола алатыны
Ескерткіш туралы екіұдай әңгімені соза бермей, бір нәрсені нақты айтқымыз келеді: тастан да мықты насихат құралы жасауға болады.
Жаһандану дәуіріндегі ұрпақ және назар үшін күрес
Біз қазір жаһанданудың «талқанына» қақалып жүрген елміз. Бүгінгі ұрпақ үшін жылы көрпенің астында тарих кітабын парақтағаннан гөрі, суық болса да компьютер клубында отыра салу «тиімділеу» көрінеді.
Сондықтан бабалар ескерткішін көрнекі жерге, адамдар уақыты болмаса да амалсыз аялдайтын тұстарға орнату — демалып отырып та дерек алатын мүмкіндік беріп, рухани түлеуге қызмет етер үлкен олжа болар еді деген үміт бар.