Қазақша рефераттар

Ежелгі Грек музыка әдебиеті

Ежелгі Грек музыка мәдениеті: Еуропалық дәстүрдің бастауы

Ежелгі грек музыка мәдениеті Еуропа музыкасының алғашқы тарихи кезеңін қалыптастырды, оны шартты түрде еуропалық музыкалық дәстүрдің «балалық шағы» деп атауға болады. Антикалық гректердің музыкалық тәжірибесі мен эстетикалық қағидалары кейінгі Еуропалық ортағасыр мәдениетінде және Қайта өрлеу дәуірінде айқын көрініс тапты.

Негізгі дерек: б.з.д. V ғасырдан б.з. III ғасырына дейін созылған ұзақ уақыттан бізге небәрі 11 көне грек музыкалық үлгісі ғана жеткен. Бұл — Еуропада әуенді жазудың (ноталаудың) ең алғашқы қадамдарына қатысты сирек айғақтар.

Музыканың синкретикалық табиғаты

Көне Греция мәдениетінің ерекше сипаты — музыканың өзге өнер түрлерімен ажырамас бірлікте өмір сүруі. Музыка поэзиямен тығыз байланысты болды (осыдан «лирика» ұғымы тарайды), трагедияның міндетті құрамдасына айналды, ал музыка мен би көркем өмірдің табиғи бөлшегі саналды.

Қоғамдық қабылдау қағидасы

Поэтикалық сөзден тыс, пластикадан бөлек немесе театрлық әрекетпен байланыспайтын, әсіресе таза аспаптық музыка қоғамдық деңгейде кең құрметке ие бола бермеді. Музыка көбіне өзге өнерлермен бірлесіп «өмір сүрді».

Ерте кезең: археология, миф және гомерлік эпос

Археологиялық қазбалар Крит-микен дәуірінде-ақ Көне Грецияда дамыған музыкалық мәдениет болғанын дәлелдейді. Систр, үрмелі аспаптар, лира тәрізді аспаптардың бейнелері көркем дамудың тек шығыстық ықпалдан емес, жергілікті көне мәдени негізден де нәр алғанын көрсетеді.

Музыкалық дүниетанымның терең тамыры мифтерден де байқалады: Орфей, Олимп, Марсий туралы аңыздар ерте дәуірлерге барып тіреледі.

«Илиада»

Тұрмыстық әндер, кейіпкерлердің ән айтып, би билеуі, форминксте ойнауы сипатталады.

«Одиссея»

Халық музыканттары арасынан шыққан әнші-жыраулар — аэдтер туралы мәлімет беріледі: олар эпостарды шығарып, қоғам құрметіне ие болған.

VII–VI ғасырлар: мектептер, орындаушылық және жанрлар

VII–VI ғасырларда Көне Грециядағы поэтикалық-музыкалық бағыттар мен әнші-ақындар жөнінде нақты тарихи деректер көбейеді. Бізге белгілі ең көне көркем мектептердің бірі Лесбос аралымен байланысты. Поэтикалық жарыстар ұйымдастырылған ортада Спартада жеңістерімен аты шыққан ақын әрі әнші Терпандр (VII ғасырдың соңы) танылды.

Орындаушылық түрлері

  • Кифародия — кифарамен сүйемелдеп ән айту (аңыз бойынша, бұл дәстүр Терпандрдан бастау алады).
  • Авлодия — авлоспен сүйемелдеп ән айту.
  • Авлистика (VI ғасыр) — таза аспаптық жанр.

Осы дәуірде жеке орындаушылықпен қатар хорлық жанрлар да дамыды. Мысалы, Крит аралында хорлық ән айту пластикалық қимылмен біріктірілді (гипорхема), кейбір түрлеріне магиялық мән берілді. Соның бірі — пеан (емдік ән-би).

Спарта дәстүрі және тәрбиелік мағына

Тиртей — Спарта мектебінің көрнекті өкілі, әскери хорлық әндердің авторы. Спартандықтар музыкаға мемлекеттік әрі тәрбиелік тұрғыдан ерекше мән берді: музыкаға баулу кәсіби оқыту ретінде емес, жастар тәрбиесінің жалпы жүйесіне кірді.

Лирика: жаңа тақырыптар мен жанрлық алуандық

Көне Грецияда музыкалық-поэтикалық өнердің лирикалық бағыты иониялық Архилох (VII ғасыр) және лесбостық мектеп өкілдері — Алкей мен Сапфо (VII ғасырдың соңы — VI ғасырдың ортасы) есімдерімен тығыз байланысты. «Лирика» сөзі лирада ойнау дәстүрінен шыққан.

Архилох «әнге еніп отыратын» сүйемелдеу тәсілін қолданған: бұл вокалдық әуеннің аспаптық нұсқамен тұрақты тоғысуына мүмкіндік берді.

VI ғасыр лирикасындағы жанрлар

Элегия, гимн, үйлену тойы әндері

Сколиялар (дастархан басындағы әндер), партениялар (культтық әндер), эпиникиялар (жарыс жеңімпаздарына арналған).

Анакреонт (VI ғасырдың ортасы) шығармашылығында махаббат лирикасы ерекше орын алады. Ал Пиндар (522–448) партенияларымен кеңінен танымал.

Сақталған музыкалық ескерткіштер

  • Пиндардың пифийлік одасына кіріспе — бірегей ескерткіш.
  • V ғасырға жататын тағы бір үлгі — Еврипидтің «Орест» трагедиясынан үзінді.

Трагедия: поэзия, музыка және пластиканың биік синтезі

Трагедияны бұрыннан бар өнерлердің ең биік синтезі деп сипаттауға болады: поэзия мен музыка, пластика мен музыка бір сахналық тұтастыққа бірікті. Трагедияның классикалық ғасыры — б.з.д. V ғасыр. Осы кезеңнің соңғы үштен екісінде ұлы трагиктер — Эсхил (шамамен 525–456), Софокл (496–406) және Еврипид (480–406) шығармашылық жолын қалыптастырды.

Сахна тәжірибесі

472 жылы Афинада Дионис театры салтанатты түрде ашылды. Хор трагедиялық сахнада халық атынан қатысып, әндету пластикалық қимылмен қатар жүрді. Әнді авлос пен кифара сүйемелдеді.

  • Спектакль толықтай музыкалық емес еді: диалогтар әуенді речитацияға жақындап, кей тұста әндетуге (мелодрамаға) ауысты.
  • Әр эпизодты музыкалық-пластикалық хорлық стасималар түйіндеп отырды.
  • Коммос — актердің хормен қосылып айтатын зарлы үні, «жылау» көріністері.

Эсхил

Хорлық музыка басым. Хордың алғашқы шығуы пародпен белгіленеді. Эсхил музыкасы ұстамды, қарапайым, диатоникалық болғаны жөнінде жорамал бар.

Софокл

Драматикалық даму күшейіп, жеке актердің маңызы артады. Хорлар ықшамдалып, лирикалық-драмалық мазмұнға ие болып, әрекет өрбуінде маңызды рөл атқарады.

Еврипид

Хордың функциясы өзгеріп, мазмұнына жеке тұлғалық сезім айқынырақ енеді. Еврипид стилі кейінгі дәуірдегі жаңа бағыттарға жол ашып, трагедиялық театрдың музыкалық шекарасын кеңейтті.

Ежелгі грек трагедиясының кейінгі өнерге ықпалы оның эстетикалық табиғатымен, синтетикалық сипатымен және драматургиялық концепциясымен тығыз байланысты.

Комедия және эллинизм дәуіріндегі кәсібилену

Грек комедиясындағы музыканың рөлі жөніндегі деректер аз сақталғанымен, хордың қатысқаны белгілі. Жанр сипатына сай комедия музыкасы жеңіл, вакхтық сипатта болып, кордакс биімен ұштасқан.

Эллинизм кезеңінде өнер халықтық көркем тұрмыстан біртіндеп алыстап, кәсіби арнада дамыды. Осы уақытта Цитера өкілі Филоксен (435–380) хорлық дифирамбтарға виртуоздық соло элементтерін енгізді. Милеттен шыққан Тимофей (449–359) кифарадағы ішек санын көбейтіп, орындаушылық виртуоздығымен тыңдаушыларды таңғалдырды.

Музыканың сипаты: бірдауыстылық және ладтық ойлау

Сақталған материалдарға сүйенсек, ежелгі грек музыкасының басты белгісі — мелодика, ал орындау табиғатына бірдауыстылық тән.

Философтар көзқарасы: Платон, Аристотель, Пифагор

Антикалық музыка туралы ой жүйесі ерекше қызықты. Платон ілімін Аристотель тереңдетіп, музыканың қоғамдағы және адам тәрбиесіндегі қызметін талдады.

Платон

Өзінің «мінсіз мемлекет» туралы тұжырымында музыканы жақсы азамат тәрбиелеудің негізгі құралдарының бірі ретінде қарастырды. Платон үшін эпостың мәні ең алдымен ладқа (сазға) және тембрге байланысты.

Аристотель

Музыка бірнеше мақсатқа қызмет етуі тиіс деп санады:

  • тәрбиелеу үшін;
  • тазару (катарсис) үшін;
  • интеллектуалдық сауық үшін — ауыр еңбектен кейін тынығып, байсалдылыққа келу үшін.

Пифагор және теориялық бағыттар

Музыка туралы алғашқы ірі теориялық тұжырымдардың бірі Пифагор (б.з.д. VI ғасыр) есімімен байланысты. Ол негізгі интервалдарды математикалық қатынастар арқылы түсіндіруге ұмтылды: ішекті бөліп өлшеу арқылы алынған сандық пропорциялар жүйесін ұсынды. Алайда бұл тәсіл әрдайым есту тәжірибесінің талаптарымен және әуезділік табиғатымен дәл үйлесе бермеді.

Кейін «пифагоршы-канониктерге» қарсы «гармониктер» бағыты қалыптасты. Олардың көрнекті өкілі — Таренттен шыққан, Аристотельдің шәкірті Аристоксен (IV ғасыр). Оның басты еңбегі — музыка теориясының талаптарын айқындап, жүйелеуі.

Көпғасырлық пікірталастардың қорытындысы б.з. II ғасырдағы александриялық ғалым Клавдий Птолемей еңбектерінде түйінделіп, антикалық дыбыс тізбектері теориясының толық баяндалуы жасалды.

Тетрахорд және грек ладтары

Ежелгі грек ладтық жүйесінде негізгі мелодиялық буын қызметін тетрахорд атқарды. Ладтардың атауы мен бағалануы музыкаға этикалық-мағыналық жүк артқан грек дәстүрімен тікелей байланысты болды.

Дорийлік лад

Егер ми–ре–до–си тетрахордының соңынан дәл сондай тетрахорд келсе, дорийлік лад қалыптасады. Платон мен Аристотель оны қатаң, жанға ішкі тепе-теңдік беретін лад деп санаған.

Фригийлік лад

Екі фригийлік тетрахорд біріксе (ре–до–си–ля және соль–фа–ми–ре), фригийлік лад пайда болады. Бұл — дифирамбқа тән саздық өрнек ретінде қабылданған.

Лидийлік лад

Екі лидийлік тетрахорд (до–си–ля–соль және фа–ми–ре–до) лидийлік ладты құрайды. Ол мұңлы, интимді сипатымен танылған.

Хроматизм және энгармонизм

Хроматизм мен энгармонизм дыбысқатардың ішкі бөліністерінде көрінді; гректер мұндай нақтылықты көбіне аспаптың саздық мүмкіндіктеріне сүйеніп айқындаған.