Мұғалімнің кәсіби білімін көтеру
Оқу-әдістемелік материалдар
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе» пәні
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті • Педагогика факультеті • 2013
Педагогикалық мамандыққа кіріспе пәні бойынша негізгі түсініктер
Төмендегі анықтамалар педагогикалық қызметтің мәнін, мұғалім мен оқушы арасындағы өзара әрекетті, сондай-ақ құндылықтар мен тұлғалық дамудың негізгі тіректерін жүйелі түсінуге көмектеседі.
Қарым-қатынас түрлері
- Авторитарлық қарым-қатынас
- Мұғалімнің оқушылардың пікірін елемей, қызығушылығын есепке алмастан шешім қабылдауы және тек өз айтқанын орындатуға бағытталуы.
- Демократиялық қарым-қатынас
- Оқушы білімді іздестіруде тең құқылы субъект ретінде танылады; мұғалім мен оқушы ынтымақтастыққа негізделген байланыс орнатады.
- Вербальды қарым-қатынас
- Сөз арқылы ақпарат алмасу процесі (жеке адамнан адамға немесе топ ішінде).
- Вербальсыз қарым-қатынас
- Мимика, ым-ишара, пантомима (дене қозғалысы, қол қимылдары) арқылы жүзеге асатын сөзсіз байланыс.
- Аксиалды қарым-қатынас
- Ақпаратты бір адамнан екінші адамға жеткізу (мысалы, мұғалім мен жеке оқушы арасындағы байланыс).
- Ретиалды қарым-қатынас
- Ақпаратты бір адамнан бір топқа жеткізу (мысалы, мұғалім мен сынып арасындағы байланыс).
- Перцептивті қарым-қатынас
- Басқа адамның ішкі жан дүниесін сезіне алу (perceptio — қабылдау, сезіну).
- Интербелсенді қарым-қатынас
- Өзара тығыз әрекетке, көпшілік ішінде тиімді жұмыс істеуге бейімделуге бағытталған байланыс.
- Қарым-қатынас
- Өзара іс-әрекет қажеттілігінен туындайтын, ақпарат алмасуды, адамды қабылдау мен түсінуді қамтитын күрделі процесс.
Тұлға, құндылық және кәсіби ұғымдар
- Педагогика
- Адам тәрбиесі туралы ғылым.
- Педагогикалық процесс
- Оқыту мен тәрбиенің бірлігі арқылы мақсаттан нәтижеге қарай ілгерілейтін білімдену әрекеті.
- Жеке тұлға
- Индивидтің әлеуметтік маңызды сапалар жүйесі; әлеуметтік құндылықтарды меңгеруі және оларды іске асыра алу қабілеті. Адам индивид болып туып, саналы қоғамдық және еңбек әрекеті арқылы тұлғаға айналады.
- Индивид
- Адамды адамзат тұқымының жеке өкілі, биологиялық тіршілік иесі ретінде сипаттайтын ұғым.
- Даралылық
- Адамды өзгелерден ерекшелендіретін қайталанбас қасиеттер жиынтығы.
- Құндылық
- Индивид, топ, ұжым, этнос үшін өмірлік маңызы жоғары материалдық немесе рухани нысана.
- Аксиология
- Құндылықтардың табиғаты және дүниедегі құндылықтар жүйесі туралы философиялық ілім (axios — құндылық, logos — ілім).
- Діл (менталитет)
- Белгілі бір социумның дүниетанымы, сезімдері мен мінез-құлқының терең мәдени негіздері; рухани құбылыс.
- Гуманизм
- Адам тұлғасын ең жоғары құндылық деп танитын, құқық пен бостандықты қорғауға және жан-жақты үйлесімді дамуға бағытталған көзқарастар жүйесі.
- Өзін-өзі тәрбиелеу
- Тұлғаның өзіне мақсат қоя отырып, адамгершілік сапаларды саналы түрде қалыптастыру әрекеті.
- Шығармашылық
- Жаңа сапалы материалдық және рухани құндылықтарды жасауға бағытталған іс-әрекет.
- Профессиограмма
- Маманның кәсіби даярлығына қойылатын талаптар жүйесі; мұғалімнің (оқытушы, сынып жетекшісі, педагог) идеалды моделі.
- Педагогикалық парадигма
- Педагогикалық міндеттерді шешуде үлгі/стандарт ретінде ұстанылатын ғылыми жетістіктер, әдістер, теориялар мен көзқарастар жүйесі.
- Педагогикалық іс-әрекет
- Жас ұрпақты оқытып, тәрбиелеп, дамытуға, өзін іске асыруына және еркін шығармашылықпен танытуына жағдай жасайтын кәсіби әрекет.
Эмоциялық қатынастар
- Симпатия
- Бір адамның екінші адамға оң, жағымды көзқарасының қалыптасуы.
- Антипатия
- Басқа адамға қатысты теріс көзқарастың қалыптасуы, жақтырмау.
- Эмпатия
- Мұғалімнің оқушылардың психикалық жағдайын, көңіл-күйін түсінуі және өзін басқа адамның орнына қоя алуы.
- Рефлексия
- Өзін-өзі зерттеу, түсіну, басқалардың қалай қабылдайтынын бағалау.
Әлеуметтік-психологиялық күй
- Әлеуметтік фрустрация
- Болашақтың белгісіздігіне алаңдау, мақсатқа жете алмаудан күйзелу, өзін дәрменсіз әрі қажетсіз сезіну сияқты психологиялық жағдай.
Педагогикалық бағыттар
- Әміршіл-әкімшіл (авторитарлық) педагогика
- Көзсіз бағыну тәрбиесін алға қоятын педагогика.
- Ізгілікті (гуманистік) педагогика
- Шәкіртті педагогикалық процестің субъектісі ретінде танып, адамаралық қатынасты жоғары қоятын педагогика.
- Дарынды балалар
- Жалпы немесе арнайы дарындылығын (музыка, сурет, техника т.б.) айқын көрсеткен балалар.
- Оқу
- Оқушының алдағы іс-әрекеті үшін білім, білік, дағдыларды мақсатты түрде меңгеру процесі.
Білім беру: кәсіби іс-әрекеттің жүйесі, компоненттері және маман қалыптасуының нәтижесі
Мақсаты
Болашақ ұстаздарға білім берудің түпкі мақсатын түсіндіру, оның философиялық мәнін, әлеуметтік-гуманитарлық сипатын және көпаспектілігін ашып көрсету.
Негізгі ұғымдар
Жоспары
- 1Қазіргі заманғы білім беру
- 2Білім беру ұғымына аспектілік тұрғыдан келу
- 3Білім беруді жүйелі негіздеу объектісі ретінде қарастыру
- 4Білім беру — құндылық
- 5Білім беру жүйесі
Ғасырлар тоғысында білім беру ұғымына көзқарас әлемдік деңгейде өзгерді: ол дамыған мемлекеттердің өркендеуін қамтамасыз ететін негізгі қозғаушы күштердің біріне айналды. Сондықтан білім беру бүгінгі күні педагогикалық категория ретінде ғана емес, кең мағынада маңызды әлеуметтік құбылыс ретінде қарастырылады.
Білім беруді тек педагогика ғана зерттемейді. Бұл ұғым философия, әлеуметтану, психология, экономика, мәдениеттану сияқты әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдармен де байланысты. Ата-бабадан қалған әлеуметтік тәжірибені және көпжылдық мәдени мұраны сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізу білім берудің іргелі міндеттерімен сабақтас.
Үздіксіз білім беру неліктен маңызды?
- Ақпараттық технологиялардың жедел дамуы білімнің тез ескіруіне әкеледі.
- Адам кәсіби және тұлғалық тұрғыдан үнемі толықтырып, жаңарып отыруы тиіс.
- Білім беру мазмұны кеңейіп, көпқырлы сипат алады.
Білім беру ұғымына берілген кейбір анықтамалар
-
Кең мағынадағы білім беру (А.Г. Асмолов)
Жеке тұлғаның өзін-өзі дамытуына және өмірлік жолын құзырлы таңдауға мүмкіндік беретін процесс.
-
ЮНЕСКО (1997)
Жеке тұлғаның әлеуметтік жетілуі мен жеке өсуін қамтитын, қабілеттері мен мінез-құлқын жетілдіру процесі және нәтижесі.
-
Педагогикалық энциклопедия (1999)
Жеке тұлға мен қоғам мүддесі үшін жүргізілетін педагогикалық тұрғыдан ұйымдастырылған әлеуметтендіру процесі.
-
В.А. Сластенин
Адам, қоғам және мемлекет мүддесіне бағытталған тәрбие мен оқыту процесі.
Қазіргі білім берудің негізгі мақсаты тек білім, білік, дағды қалыптастырумен шектелмейді. Ең маңыздысы — тұлғаның әлеуметтік құнды іс-әрекетке қатысуы үшін қажетті қабілеттерін дамыту және оның эмоционалдық, ақыл-ой, адамгершілік, рухани-құндылық, еріктік, дене тұрғысынан үйлесімді дамуына жағдай жасау.
Парадигма ұғымы
Білім беру саласының әр кезеңіне тән теориялық және әдіснамалық ерекшеліктер болады. Педагогикалық қауымдастық қабылдаған даму бағыттарының жиынтығы парадигма деп аталады. Бұл ұғымды ғылыми пәндердің даму кезеңдерін талдаған Т. Кун кеңінен негіздеген.
- Парадигмаға дейінгі кезең
- Парадигманың қалыптасуы және орнығуы
- Дағдарыс және парадигмалардың ауысуы
Білім беру философиясы нені зерттейді?
Білім беру философиясы қоғамдағы тұлғаның орны, білім берудің әлеуметтік рөлі, білім беру жүйесінің даму бағыттары және оның болашағы туралы сұрақтарға жауап іздейді. Философия (грекше: phileo — жақсы көру, sophia — даналық) қоғам мен ойлаудың дамуының ең жалпы заңдылықтарын түсіндіретін іргелі ғылым ретінде көптеген құбылысты талдауға мүмкіндік береді.
Білім беру ұғымының 4 аспектісі (Б.С. Гершунский)
1
Құндылық ретінде
Мемлекеттік, қоғамдық және жеке тұлғалық құндылық өлшемдері арқылы қарастырылады.
2
Жүйе ретінде
Элементтері өзара байланысқан, тұтас әрі сабақтас құрылым ретінде сипатталады.
3
Процесс ретінде
Мақсаттан нәтижеге қарай жылжу; педагог пен оқушының өзара әрекеті.
4
Нәтиже ретінде
Сауаттылықтан білімділікке дейінгі сапалық деңгейлермен бағаланады.
Білім беру жүйесі: негізгі белгілер және деңгейлер
Жүйе — кез келген объектілердің жай жиынтығы емес, өзара сәйкестендіріліп байланысқан элементтер бірлігі. Білім беру жүйесін сипаттайтын инвариантты сапаларға икемділік, тұрақтылық, болжамдылық, тұтастылық, сабақтастық, вариативтілік, динамикалылық жатады.
ҚР «Білім туралы» заңындағы білім беру жүйесінің құрамы
- Мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттар мен оқу бағдарламаларының сабақтастығы
- Білім беру бағдарламаларын жүзеге асыратын ұйымдар жиынтығы
- Сапаны мониторингтейтін ғылыми ұйымдар, оқу-әдістемелік қамтамасыз ету және басқару органдары (инфрақұрылымымен қоса)
Білім беру деңгейлері
Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту
Орта білім беру
Орта білімнен кейінгі кәсіптік білім беру
Жоғары кәсіптік білім беру
Жоғары оқу орнынан кейінгі кәсіптік білім беру
Білім беру — процесс және іс-әрекет
«Процесс» (лат. processus — қозғалу, жылжу) — нәтижеге жеткізетін кезеңдік қозғалыс. Білім беру — педагог пен оқушы/студент арасындағы қарым-қатынас процесі; осы процесте білім алушы оқу, тәрбие, даму әрекеттеріне белсенді қатысып, педагогикалық қарым-қатынастың субъектісіне айналады.
Педагогикалық процесс жеке, топтық және ұжымдық форматта ұйымдастырылып, оқу-әдістемелік мәтіндер, көрнекілік құралдар, компьютерлер, аудио-видео ресурстар және қашықтан оқыту құралдары арқылы іске асады. Мақсат пен күтілетін нәтиже айқын болғандықтан, білім беру процесін технологияландырылған процесс ретінде де сипаттауға болады.
Білім беру нәтижесі: сауаттылық және білімділік
Оқу-танымдық әрекет барысында адам белгілі бір сапалық деңгейге жетеді. Бастауыш кезеңде сауаттылық қалыптасады — ол білім әлеуетін әрі қарай дамытуға дайындық. Дегенмен, бүгінгі қоғамда тек сауатты болу жеткіліксіз.
Білімділік — қоғам мен тұлға үшін қажетті деңгейге дейін жеткізілген сауаттылық. Ол білімнің кеңдігі мен тереңдігімен, шығармашылық әрекет тәсілдерімен, дүниетаным ауқымымен ерекшеленеді.
Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар
- 1Қазіргі кездегі білім берудің мәні қандай?
- 2Білім беру философиясы туралы түсінік беріңіз.
- 3Педагогикалық парадигма дегеніміз не?
- 4Білім беру философиясының пәні мен нысанасына нені жатқызуға болады?
- 5Білім берудің құндылық екендігін қалай негіздеуге болады?
- 6Білім берудің жүйе екенін дәлелдеңіз.
- 7Білім беру неліктен процесс және іс-әрекет ретінде қарастырылады?
- 8Білім берудің нәтижелілігін қалай түсінесіз?
Әдебиеттер
- ҚР «Білім туралы» заңы. Астана, 2007.
- Гершунский Б.С. Философия образования для XXI века. М., 1998.
- Педагогика: қазақша және орысша түсіндірме терминологиялық сөздік / ғыл. жетекш. және жалпы ред. Ш.К. Беркімбаева, А.Қ. Құсаинов. Алматы, 2007. 248 б.
- Бордовская Н.В., Реан А.А. Педагогика: учебное пособие. СПб., 2007. 304 с.
Кәсіптік білім беру саласында «Педагогикалық мамандыққа кіріспе» курсының рөлі мен орны
Мақсаты
Педагогикалық кәсіптің қалыптасуын және ғылыми-педагогикалық білімдер жүйесіндегі курс маңызын ашып көрсету; студенттің мұғалімдік мамандықты саналы таңдауы мен кәсіби бағыт-бағдарын айқындауына көмектесу.
Негізгі ұғымдар
Жоспары
- 1Педагогикалық кәсіптің пайда болуы және қалыптасуы
- 2Кәсіби білім беру саласындағы курстың рөлі мен орны
- 3Студенттің мамандық таңдауы және кәсіби маңызын түсінуі
Педагогикалық кәсіптің қалыптасуын түсіну үшін «педагогика» сөзінің шығу төркініне назар аудару маңызды. Бұл ұғым грек тіліндегі paida — «бала» және gogos — «жетектеуші» сөздерінен тарайды. Жас ұрпақты тәрбиелеу — адамзат қоғамына тән әлеуметтік құбылыс.
Ежелгі Грецияда педагогтар деп баланы мектепке жетектеп апарып, қадағалап жүретін күтушілерді атаған. Уақыт өте келе бұл атау қоғамдық тәжірибені жас ұрпаққа жеткізу және тәрбиелік ықпал ету қызметімен байланысты кәсіби мәнге ие болды.
Ескерту
Берілген мәтін үзінді түрінде аяқталғандықтан, дәріс №2-нің келесі бөлімдері түпнұсқадағы жалғасына сәйкес толықтырылуы қажет.
Негізгі идея
Білім беру — құндылық, жүйе, процесс және нәтиже ретінде қарастырылатын көпқырлы әлеуметтік құбылыс.
Педагог үшін
Тиімді педагогикалық іс-әрекет қарым-қатынас мәдениетімен, рефлексиямен және гуманистік құндылықтармен тығыз байланысты.
Студент үшін
Үздіксіз білім алу — кәсіби тұрақтылық пен тұлғалық өсудің негізгі шарты.