Әли Құрманов туралы
Өмірбаяны және шыққан ортасы
Әли Құрманов 1901 жылы Ақтөбе облысы, Шалқар ауданының 10-ауылындағы «Шұбар ши» аталған жерде дүниеге келген. Бұл өңірде сол кезеңде «Коммунизм жолы» атты колхоз болғаны айтылады.
Отбасы ықпалы
Әкесі — Төлеміс
Төлемістің 15–20 қарасы болып, өз күнкөрісін өзі жасап, көптің бірі ретінде тіршілік еткен. Домбыра тартқанына қарамастан, оны кәсіпке айналдырып, соңына түсіп кетпеген.
Анасы — Аққыз (Ұмсындық)
Аққыз — аса шебер домбырашы әрі әнші. 1934 жылы Алматыда Әлидің үйіне автор қонаққа барған сәтте, Аққыз нан илеп отырған қолын қағып, домбыраны қолына алып, «Көкілдің» бір түрін тартып бергені айтылады. Сол кезде де саусақтары әлі «ұйып» үлгермеген, яғни өнері табиғи әрі дайын тұрған.
Маңызды ой: Әлидің домбыраға, ән мен жырға ерте үйір болуы — ең алдымен анасы Аққыздың өнерімен, үй ішіндегі музыкалық ортамен тікелей байланысты.
Әли өскен маңайда да өнер иелері аз болмаған: әйгілі жыршылар Әкімкерей, Қабақ Пұсырман, Алтынбай Жаппарберлі, Жақайым Жаңаберген, сондай-ақ әншілер Әбдіразақ пен Жаңғылыш Төреқан секілді тұлғалар ел ішінде танылған. Осындай ортада жүрген жас Әли ел аралап, өнердің соңына түседі. 17–18 жасқа келгенде-ақ талапты өнерпаз ретінде аты шыға бастайды.
Өнері мен қызметі қатар өрілген кезең
Әлидің өз айтуынша, ол осы жылдары атақты Тәңірберлі Молдабай әншіні көріп, Молдабайдың өз атымен аталатын әнін шебердің өз аузынан естиді. Сол тұста Үсен домбырашы Орынборда базарбасы болып тұрған кезде, Молдабай базардың рухани сәнін кіргізіп, өнердің дем берушісіне айналған.
Оқу және қоғамдық жұмыс
1915–1916 жылдары Әли орыс-қырғыз училищесінің екі сыныбын тәмамдайды. Төңкеріс алдындағы кезеңде қазақ ауылында кеңестік тәртіпті орнату жұмыстарына белсене араласады. 1919–1920 жылдары сақшы қызметін атқарады.
Қызмет белгісі
Белінде жер сүйреткен қара қылыш, оң иығында домбыра — қызмет пен өнердің қатар жүргенін аңғартады.
Ел алдындағы өнері
Арнайы міндетін орындаған соң сақшы формасын шешіп, жеңін түріп, айналасына жиналған жұртқа ән-күй орындап, жыр жырлап береді.
Орынбор сапары және Шалқардағы театр үйірмесі
1921 жылы Әли оқу іздеп Орынборға барады. Екі-үш ай жүргенімен, оқу орнына орналаса алмай елге қайтады. Дегенмен үлкен қаланы көріп, ондағы жаңалықтармен, әсіресе өнер саласындағы алғашқы қадамдармен танысуы оның мәдени көкжиегін кеңейтеді.
Шалқардағы бастама
Шалқарға келген соң Әли теміржол бойындағы шағын қалада театр үйірмесін ашып, оған өзі жетекшілік етеді. Күнкөріс пен қызмет талабымен аудандық коммуналдық және азық-түлік басқармасында қой жинайтын агент болып жұмыс істейді.
Қойылған пьесалар
- «Қызыл сұңқарлар»
- «Бетім-ау, құдағи ғой!»
- «Үш қонақ»
- «Сылаң қыз»
Халық ықыласы
Әр қойылым сайын көрерменнің көптігі сонша, мәдениет үйі халыққа сыймай кетеді. Сахналық киім, шымылдық және өзге де керек-жарақ қала тұрғындарынан әрі айнала ауылдардан жиналады.
Сахналық «реализм»
Театр шарттарын толық білмеген әуесқой әртістер пьесада шай ішу не ет жеу қажет болса, оны шынайы түрде жасайды: елден шай-ет әкеліп, сахнада отырып ішіп-жейді. Әли осы «гастрономиялық реализмге» құрылған қойылымдардың ұйымдастырушысы әрі белсенді әртісі болады.
Спектакльдермен қатар концерттер де ұйымдастырылады. Әсіресе қазақ нөмірлерімен бірге өзге ұлттардың да өнері араласқан кештерде жұртшылық тіптен көп жиналған. Орынборда көрген қойылымдары мен алған әсері Әлиді кәсіби театр мектебінен өтпесе де, үйірменің «режиссері» деңгейінде қалыптастырғаны байқалады.
Кәсіби әншілікке бет бұру және ұстаз мектебі
Әли 1927 жылға дейін түрлі мекемелерде қызмет істеп жүреді. Осы жылдан бастап ел аралап, кәсіби әнші-жыршы ретінде өнерді негізгі кәсіпке айналдырады және отбасын өнерімен асырайды.
Әкімкерей — негізгі ұстаз
Әли үзіліп-жалғасып жүрсе де, аты аталған негізгі ұстазы Әкімкерейге шамамен он бес жыл шәкірт болады. Әлидің репертуарында Әкімкерейдің оншақты сазы болғаны айтылады. Ұстаз жанында жүріп, оның өткір сөзі мен өтімді жырын, шырқатып салған әндерін тыңдау — Әли үшін үлкен мектепке айналады.
Репертуардың кеңеюі
Осы кезеңде Әли өлең-жыр қорын молайтып, Мұхит әндерін, Қызылдың әндерін, Батақтың Сарысының әндерін, Қаршығалы жыршының саздарын және басқа да мұраларды жинайды. Өнердің қай түрі болса да бейжай қарамайтын Әли тыңдай жүріп, үйреніп, қорыта отырып өз орындаушылық өрісін кеңейтеді.
Шеберлік қыры және ауыл түсінігі
Отызыншы жылдардың басында Әли киім тігу ісін меңгереді. Әншілігінің үстіне «шебер жігіт» атанып, ел ішінде қадірлі қонақтардың біріне айналады. Ол кез келгенге тіге бермей, тек өзі қалаған адамдардың тапсырысын қабылдап, бұл жағынан да белгілі бір деңгейде мамандана түседі.
Қоғамдық көзқарас: Ауыл ұғымында киім тігу көбіне әйелдің ісі саналғандықтан, бұл қыр Әлидің «жігіттік арына» көлеңке түсіретіндей көрінеді. Алайда мейірбан анасы Аққыз баласының өнер жолын қууын қолдап, оны біржола әншілік-өнерге бет бұруға жігерлендіреді.
Ескертпе
Берілген жоспардағы «Әміремен кездесуі және ән үйренуі» бөлімі бастапқы мәтінде ашылмағандықтан, бұл нұсқада тек қолдағы дерек негізінде өңделіп берілді.