Аударманың тарихы қалыптасуы және дамуы
Аударманы жүйелеудің тарихи қажеттілігі
Бір кезеңде аударма саласында тұтас жүйе болған жоқ: әлемдік классика үзік-үзік, «қанат аударма» түрінде ғана тәржімаланатын. Әйтеуір орыс классикалық әдебиеті біршама қамтылды, ал қалғанының басым бөлігі кеңестік әдебиет туындыларымен шектелді.
Басты міндет
Әлемдік көркем әдебиеттің ең үздік үлгілерін жүйелі түрде ана тілімізге аудару қажеттігі туды. Сонымен бірге әлемдік ғылыми ой-сананың мемлекеттік тілдегі толыққанды қорын қалыптастыру күн тәртібіне шықты.
Мақсаттың мәні
Бұл бағыттар мемлекет болып қалыптасудың, ұлттық сананы нығайтудың маңызды шартына айналды: әлемдік білім мен мәдениеттің озық жетістіктерін бойға сіңіріп, өркениет көшінен кейін қалмауды көздеді.
Бағдарлама қабылданған кезде бұл мақсаттың өзегін Нұрсұлтан Назарбаев: әлемдік білім мен мәдениеттің озық жетістіктерін игеру арқылы қазақстандықтардың өркениет көшінен кейін қалмауын қамтамасыз ету деп сипаттаған.
«Мәдени мұра»: нәтижелер және талап
Мектеп бағдарламалары мен жоғары оқу орындарындағы оқулықтарды «Мәдени мұра» бағдарламасының негізінде қайта қарап, толықтыру мәселесі де алға қойылды. Кешегі жағдайды еске алсақ, бұл бастаманың рухани-ағартушылық қызметте, ұлттық мәдени мұраны сақтау мен тиімді пайдалануда берген пайдасы ұшан-теңіз.
Өзін-өзі мақтау емес
Президенттің ұстанымы айқын болды: атқарылған істі «бәрі тамаша» деп шектен тыс мақтай бермей, бар проблеманы ашық айтып, сапаны күшейту қажет.
Сапаға қатаң талап
Қыруар қаржы жұмсалған жөндеу-жаңғырту жұмыстары бір жылға жетпей сылағы түсіп, кірпіші құлап қалмауы тиіс. Жәдігерлердің күтімі мен қалпына келтіру мәдениеті басты өлшемге айналуға тиіс.
Пайдалану және туризм
«Құлан жортпас құла түздегі» ескерткіштерді тек жөндеп қою аз: оларды кімге, қалай көрсетеміз деген сұрақ қатар тұрады. Туристік инфрақұрылым құрып, ескерткіштерді ел игілігіне айналдыру қажеттігі ерекше атап өтілді.
Президент бұл бағдарламаны «тіпті ЮНЕСКО деңгейінде де сирек кездесетін жоба, көптеген елге үлгі болатын әрекет» деп бағалап, Қазақстан мәдениетін зерттеу мен дамыту бағытындағы жұмыстар жалғасатынын айтты. Сондай-ақ бұл істің мемлекеттілікке сын боларлық жауапкершілігі барын, басталған игі жұмысты келер ұрпақ жалғастыруға тиіс екенін ескертті.
Мажар аудиториясындағы қазақ әдебиеті мен мәдениеті
Қазақ тілімен қатар елтану, қазақ әдебиеті, қазақ этнографиясы мен мәдениеті бойынша дәрістер жүргізіледі. Әдебиет тарихынан мажар тілінде де дәріс оқылып, халқымыздың сан ғасырлық әдебиеті мен ауыз әдебиетінің бай қазыналары мажар жұртына таныстырылады.
Студенттерді ойландырған тіркестер
- «Айыр қалпақ киісіп, ақырып жауға тиісіп…» сияқты жолдардағы ерлік рухы.
- «Малым — жанымның садағасы, жаным — арымның садағасы» деген өмір философиясы.
- Шешендік өнерге, салт-дәстүр ерекшеліктеріне деген қызығушылық.
Шамуель Брашшаи (1838)
«Қырғыз-қазақтар» еңбегінде қазақтардың поэзия мен музыкаға құмарлығын атап, суырыпсалмалық пен айтыс дәстүрін ерекше сипаттайды. Оның пайымынша, қазақ қиялының кеңдігі кейде шындық пен қиял арасындағы шекараны көмескілендіреді.
Армин Вамбери (Брашшаидан кейін 50 жыл)
Қазақтардың салт-дәстүрі мен ғұрпының табиғи қалпын сақтағанын, поэзия мен музыкаға құштарлығын, асылтектілік мақтанышын жоғары бағалайды. «Жеті атаң кім еді?» сұрағының әлеуметтік-мәдени мәнін, сондай-ақ қазақ халық поэзиясының сапалық деңгейін айрықша көрсетеді.
Аударма сапасы: түпнұсқаға жақындық және «үшінші тіл» мәселесі
Қазақ классиктерінің бірқатар шығармалары мажар тіліне аударылғанымен, жеткілікті деңгейде деп айту қиын. Өкінішке қарай, қазақ ақын-жазушыларының туындылары көбіне орыс тілі арқылы тәржімаланып келді. Ал үшінші тіл арқылы келген аударманың сапасы жиі құбылып, түпнұсқаның ырғақ-өлшемі мен рухын толық сақтай бермейді.
Махамбет мысалы
«Ереуіл атқа ер салмай» толғауының орысшадан аударылған нұсқасы да, қазақшадан тікелей аударылған нұсқасы да бар. Тікелей аудармада толғаудың ырғақ-өлшемі, ұйқасы және қайсар рухы жақсырақ сақталғаны атап өтіледі.
Аудармашылар аз
Махамбеттен Абайға, кейінгі ақындарға дейін жүйелі аударған мамандар саусақпен санарлық. Бұл жағдай тікелей аударма мектебін күшейту қажеттігін айқын көрсетеді.
Қарама-қарсы бағыттағы олқылық
Мажар ақындарының шығармалары қазақ тіліне де көбіне орыс тілі арқылы аударылған. Демек, әдеби байланыстарда екі жақты тікелей аударманың орны әлі де әлсіз.
Әдеби байланыс жалғасты
Әдеби байланыстар бәсеңдегенімен, үзілген жоқ. Мажар қаламгерлері бір кездері Қазақстан Жазушылар одағын басқарған Олжас Сүлейменовтің Будапешттен жазушыларды арнайы ұшақпен алдырғанын әлі күнге дейін аңыз қылып айтады.
Мажар мәдениетіндегі түркі ізі және тілдік жақындық
Еуропада мажарлар бізге жақын халықтардың бірі ретінде аталады: олардың мәдениетінде ғұн, авар, қыпшақ өркениетінің айқын ізі бар. Мажар тілінде 500-ден астам түркі түбірі кездеседі, оның ішінде қазаққа түсінікті қыпшақ сөздері де мол.
Қыпшақ сөздерінің ізі
Тегі қыпшақ Мандоки Қоныр Иштван осындай сөздерді тауып, қыпшақшаға реконструкциялағаны айтылады. Мысалға: алма, балта, сақал, арпа, арқан, боза, ұршық, қобыз, құман, қақпан, ірімшік, таңба, тұтқа, қанжыға, соқа, өзен, кіндік, нөкер және басқа да сөздер.
Жер-су атаулары мен мақал-мәтелдер
Мажар жер атауларының қатарында қазаққа таныс естілетіндері де ұшырасады: Сатмаз, Тазлар, Өттөмөш, Торта, Баяндүр, Қатынша, Қосер, Қарсақ, Шеңгеле. Мақал-мәтелдер де ұқсас келеді: «Қызыма айтамын, келінім, сен ұқ!», «Аттың төрт аяғы бар, сонда да сүрінеді», «Аузы күйген ұйыған сүтті де үрлеп ішер».
Білімге құрмет
Мажарлар «Қанша тіл білсең, сонша адамсың» дейді. Бұл қазақтың «Жеті түрлі ілім іл, жеті жұрттың тілін біл» деген қағидасымен үндес. Сонымен бірге олар табиғи ресурс аз болса да, ең үлкен қазына — ақыл-ой, тіл, тарих, рухани байлық екенін жиі айтады; мұның дәлелі ретінде ғылым мен білімдегі жетістіктерін алға тартады.
ҚазТАГ тәжірибесі: ілеспе аударманың мектебі
ҚазТАГ аудармашыларының өзге мамандардан ерекшелігі — барлығы ілеспе аударма жасай алатын. Бұл қабілетсіз агенттікте қызмет ету оңай болмады: телетайп таспасынан түсіп жатқан мәтінді сол сәтінде аударып, тиісті жеріне жедел жолдау қажет еді.
Кадрға қойылатын өлшем
Аудармашыдан білім-өресінің жоғарылығы, біліктілігі, жауапкершілігі, ұқыптылығы және табандылығы талап етілді. Жоғарғы Кеңес сессиясы 2–3 күнге созылғанымен, аударылуы тиіс материал бір аптаға жететін көлемде болатын.
Күнделікті ауыр ырғақ
Аудармашылар кейде газеттің 1–2 бетін, партия съездері кезінде 3–4 бетке дейінгі материалды күн сайын аударып, газетке жолдап отырды. Аударма, редакциялау және телетайп арқылы жөнелту жұмыстары түнгі 3–4-ке дейін созылатын кездер жиі болған.
Ресми жиындардағы сенім
Республикадағы құзырлы орындар мен түрлі мекемелер ресми жиындарға тәржіма жасауға көбіне ҚазТАГ аудармашыларын шақыртатын. Аударма ардагерлерінің естелігі бойынша, Мәскеуде КСРО Жоғарғы Кеңесі сессияларында стенографиялық ілеспе аударма жасау тәжірибесі де болған. 1969 жылы Кремльдің Съездер сарайындағы ІІІ-Бүкілодақтық колхозшылар съезінде тікелей ілеспе аударма жасау ерекше есте қалған.
Ақпарат ықпалы
ҚазТАГ ел ішіндегі, одақтағы және шетелдегі оқиғаларды жеткізе отырып, мәдениет пен ғылым-білімнің дамуына ықпал етті. Аударма арқылы қазақстандық оқырман одақтас республикалардың тыныс-тіршілігін біліп отырды.
Кәсіби мойындау
1970–80 жылдары ҚазТАГ одақ көлемінде ТАСС пен РАТАУ-дан кейінгі алдыңғы орындарға шықты. Бұл тек шұғыл хабар таратудағы емес, аударма қызметіндегі сапаның да мойындалуы еді.
Тәжірибе алмасу
ҚазТАГ тәжірибесімен танысуға Армениядан, Өзбекстаннан, Қырғызстаннан және өзге республикалардан өкілдер арнайы келіп отырған. Бұл мектептің қалыптасуына әр жылдардағы басшылардың еңбегі де зор болғаны айтылады.
Бүгінгі сабақтастық
Қазіргі ҚазАқпаратта да аударма хабарлар бар, бірақ олар бұрынғыдай қатаң тәртіпке ғана байланбайды. Ең маңызды жаңалықтың бірі — қазақ тілінен орыс тіліне аударылатын материалдардың көбеюі. Мұның екі артықшылығы аталады: біріншіден, ұлттық тақырыптар орыстілді оқырманға кеңірек жетеді; екіншіден, қазақшадан орысшаға аударма сапасы барған сайын сауатты әрі сәтті қалыпқа түсіп келеді.