Қазақтың тазалық мәдениеті
Киіз үй — қазақ руханиятының қара шаңырағы
«Атамыз — Алаш, керегеміз ағаш, киіз туырлықты, ағаш уықты қазақпыз» деген аталы сөздің өзегі — ата-бабамыздың негізгі баспанасы болған киіз үй. Киіз үй тек қазақ халқына ғана емес, күллі түркі жұртына, тіпті көршілес елдерге де ортақ көшпелі қоныс. Дегенмен оны қастерлеп, ғасырлар бойы мән-маңызын өзгертпей жеткізген халық ретінде қазақ жұрты әрдайым мақтанышпен аталады.
Тарихи деректер киіз үйдің пайда болуы біздің заманымызға дейінгі ғасырларға кететінін көрсетеді. Қазақ үшін ол — қасиетті, киелі қара шаңырақ. Өйткені киіз үй қазақтың тұрағы ғана емес: құтты мекені, тіршілігінің өзегі, мүлкі мен мерейі, ұлттық мақтанышы.
Негізгі ой
Киіз үй — көшпелі өмірге ыңғайланған баспана ғана емес, сәулет, құрылыс, қолөнер, сурет өнері тоғысқан күрделі мәдени құбылыс.
Тарих пен өркениеттегі орны
Арғы-бергі тарихымыз бен мәдениетімізге зер салсақ, киіз үйдің атқарған қызметі айрықша екенін көреміз. Мыңдаған жылдар бойы ата-бабамыздың ақыл-ойы, тұрмыс-салты, талғам-танымы еш халықтан кем болмағаны осы шаңырақтан-ақ аңғарылады. Ғұламалар киіз үй арқылы қазақ халқының аспан әлеміне көзқарасын, есептеу жүйесін, шаруашылықтағы іскерлігін, мәдениет пен өнердегі талғамын, жалпы өмір тәжірибесіндегі икемін таныған.
Шоқан Уәлихановтың пайымдауынша, ХІІ–ХІІІ ғасырлардағы мемлекеттердің Алтын Орда, Ақ Орда, Көк Орда деп аталуының өзі осы киіз үй мәдениетімен сабақтас.
Әлемдік көрмелердегі мойындалуы
- 1861 — Алмас есімді кісі Париждегі дүниежүзілік этнографиялық көрмеге киіз үй апарып, еуропалықтарды таңғалдырып, жүлде алған.
- 1876 — Мейрам қажы Жанайдарұлы Петербургтегі көрмеге киіз үй апарып, қазақ мәдениетін танытқан.
- 1890 — Ибраим Әділов Қазандағы көрмеде киіз үйді паш еткен.
- 1827 — Бөкей ордасының ханы Жәңгір Ресей патшасы І Николайға киіз үй сыйлап, патша жоғары ризашылық білдірген.
Жазушы Шыңғыс Айтматов Батыс Еуропадағы белгілі мұражайлардың бірінен қазақтың киіз үйін көргенін жазған. Бүгінде Германияның Гамбург және Майндағы Франкфурт қалаларындағы мұражайларда қазақ киіз үйлері сақталған.
Киіз үй — көп өнердің тоғысқан туындысы
Киіз үй — ағаш, киіз, ши, кейде күміс секілді материалдардан құрастырылатын, толықтай көшпелі (жылжымалы) құрылыс түрі. Дала тұрғындарының тапқыр шешімін жоғары бағалаған әлем ғалымдары мен өнертанушылар халықаралық этнографиялық көрмелерде қазақтың осы өнеріне әрдайым жоғары баға берген.
Ел ішінде аты қалған салтанатты ордалардың қатарында Көкшетаудағы Абылайдың ақ ордасы, Шыңғыс төренің 24 қанат ордасы, Жетісудағы Тезек төренің ордасы, Ырғыздағы Самырат байдың үйі, Ақмоладағы Нұрмағамбет үйлері жиі аталады. Киіз үйдің ішкі жабдығына қазақ азаматтары байлығын аямаған: бұл арқылы дәулеті мен мәдениетін де таныта білген.
Тарихи қасірет пен құндылықтың әлсіреуі
Тәркілеу, соғыс, аштық, ұжымдастыру сияқты зұлмат кезеңдер салдарынан сән-салтанаты келіскен көптеген киіз үйлер жойылды. ХХ ғасырда киіз үйдің қадірі төмендеп, орнына сапасыз, тез тозатын «киіз үй» атанған бұйымдар көптеп тарады. Бұл қасиетті қара шаңыраққа деген құрметке де көлеңке түсірді.
Құралуы мен жасалу технологиясы
Қазақ өмірі мен мәдениетінің өзегі киіз үй мен төрт түлікпен астасып жатады: киім-кешек, ыдыс-аяқ, салт-дәстүр, ырым мен тыйым — бәрі осы тіршілік жүйесіне келіп тоғысады.
Ағаш сүйек: кереге, уық, шаңырақ
Үйдің сүйегін үйші шеберлер жасайды, бұл үрдіс «үй басу» деп аталады. Ағаш 6 айдан 1 жылға дейін көлеңкеде кептіріліп, кейін жонылып, қыздырылып, тезге салынып түзетіледі. Содан соң кереге, уық, күлдіреуіш үлгіге келтіріліп құрастырылады.
- Кереге — үйдің негізі. «Керегең кең болсын» тілегі осыдан.
- Уық — кереге мен шаңырақты жалғайды, күмбез пішінін қалыптастырады.
- Шаңырақ — киелі мүлік, «шаңырағың биік болсын» деген тілек соған қатысты.
Киіз, бау-шу және ши
Үй сүйегі дайын болған соң, киіздері басылады: кереге бойына туырлық, шаңыраққа дейін үзік, үстіне түндік, ал кіреберіске киіз есік жабылады. Киіздер көбіне қойдың ақ күзем жүнінен басылады.
Киіздер құрлар мен баулар арқылы тұтылады: туырлықбау, үзікбау, түндікбау, желбау. Сыртынан жел көтермес үшін белбеу арқан тартылады. Шаңырақтағы төрт шашақты желбеу желді күні шаңырақты бастыруға, көшкенде байлауға қажет.
Киіз үйдің бір бөлшегі — ши. Ою-өрнекпен тоқылған шым ши жылылықты арттырып, сырттан жәндіктердің кіруін тежейді.
Есік жүйесі
Киіз үйде екі есік болады: ішкі есік — сықырлауық (ағаш есік), сыртқысы — киіз есік. Ашық күндері киіз есік маңдайшаға дейін шиыршықталып жиналады, ал күн ыстықта немесе күн түспесін дегенде бақан арқылы бір жағы ашық тұрады.
Киіз үй түрлері және қолданылуы
- Орда — салтанатты, елдік мәселе шешілетін үй.
- Алтын орда — 30 қанатты хан мәжіліс ордасы.
- Алтын үзік — 24 қанатты, мәртебелі әулет қонысы.
- Ақ шаңқан — 18 қанатты ақ орда.
- 12 қанат — ел ағалары, бай, билер үйі.
- Ақ ала орда — 8 қанатты дәулетті бай үйі.
- Ақ үй — 6 қанатты дәулетті адамдар үйі.
- Боз үй, қоңыр үй — 4–5 қанатты қарапайым үй.
- Қараша үй — кедей үйі.
- Отау — жас жұбайлар үйі.
- Жолым үй, абылайша, жаппа — уақытша, шағын баспана.
- Күрке, қос — ас сақтайтын, малшы тұратын немесе қарапайым үй.
Құрамды бөліктері (қысқаша жүйе)
Үй сүйектері
- Шаңырақ (тоғын, күлдіреуіш, кепілдік, қаламдық)
- Уық (қалам, қары, иін, алақан), уықбау
- Кереге (қанат, желі: еріс, сағанақ, балашық)
- Сықырлауық, маңдайша, босаға, табалдырық, бақалақ
Киіздері
- Туырлық, үзік
- Түндік
- Киіз есік
- Дөдеге, керегеқап
Арқан-баулары
- Таңғыш құр, басқұр
- Желбеу, жел арқан, белбеу, бас арқан
- Есікбау, тастама, балақбау, аяқбау
- Бақан, күйеу қазық
Үй жасауы: ішкі жиһаз бен тұрмыс бұйымдары
Киіз үй ішіндегі жиһаз бен бұйымдар тек тұрмыстық қажет үшін емес, эстетикалық талғамның да айғағы. Қазақ шеберлері ағашты оюлап, киізді кестелеп, әр мүлікті сән мен мәнге үйлестірген.
- Адалбақан, асадал
- Әбдіре, сандық, жағлан, сандыққап
- Жүкаяқ, кебеже, жәшік
- Төсекағаш, шымылдық
- Кілем, тұскиіз, алаша
- Сырмақ, текемет, талдырма
- Көрпе, көрпеше, жастық
- Шыпта, кірсалғыш, боқша
- Бесік және оған қатысты жабдықтар
Жеке естелік және болашаққа аманат
Қазақы киіз үйді көбіне көшпелі тұрмысқа ыңғайлы баспана ретінде танимыз. Алайда ата-бабамыздың өмір салты көшпелі болғанымен, рухани болмысы көшпелі емес еді: өсиет-өнеге, мәдени үлгі, өнер тілі ұрпаққа осы қара шаңырақ арқылы жетті.
Менің балалық шағым үйдің жанындағы киіз үйде өтті. Әкем ұстаға жасатқан алты қанатты киіз үйдің ішіндегі ою-өрнектер әлі күнге көз алдымда. Шәкірттеріме жаз мезгілінде түндікті ашқанда төбеден төгілген жарық пен шиден есетін самалдың жанға беретін рахатын жиі айтып отырамын.
Болашақта мектеп бағдарламасына «киізүйтану» пәні енгізілсе деген арманым бар. Қазірдің өзінде киіз үй туралы мәліметтерді жинақтап, оқу бағдарламасын құрастыруды мақсат етіп жүрмін. Бұл арманның орындалуы үшін әлі талай еңбектеніп, ізденемін. Өйткені жас ұрпақтың қазақы тәрбиемен өсіп, ұлттық құндылықтарды қастерлеуін қалаймын және сол үшін еңбек етемін.