Қазақша рефераттар

Иоган Себастьян Бах

Иоганн Себастьян Бах (1685–1750): өнердегі ерекше құбылыс

Өткен дәуір композиторларының арасында Иоганн Себастьян Бах — айрықша құбылыс. Оның музыкасы тереңдігімен, ой кеңдігімен және шығармашылық жолының ауқымымен бүгінге дейін таңғалдыруын тоқтатпайды. Гендельдің құрдасы бола тұра, Бах өз заманының басқа қырын ашады: егер Гендель қаһармандық пен әрекеттілікті суреттесе, Бах адам болмысының бай әрі күрделі ішкі әлемін алға шығарады.

Негізгі ой

Бах — философ-композитор: ол өмір мен өлім, адамның парызы мен мақсаты сияқты мәңгілік сұрақтарды музыка тілімен ой елегінен өткізді. Сонымен қатар ол — лирик: оның әрбір әуені адам жүрегінің жылуымен астасып жатады.

Драматизм мен лириканың бірлігі

Бахтың көпқырлылығы ерекше әсер қалдырады. Оның өнері өткір драматизмді де, таза лириканы да, халықтық кең тынысты сезімді де, ең ішкі сырға толы исповедьті де қамтиды. Ол ұлы мен қарапайымды бірдей сөйлете білді. Музыкант ретінде өз білімін табандылықпен еңбектеніп жинаған Бах ерте жетім қалып, өмірдің ащы-тұщысын көрді — бұл да оның шығармашылық мінезін шыңдады.

Ерте кезең: органист және орындаушы ретінде ашылуы

Арнштадт кезеңінде Бахтың дарыны органист әрі орындаушы ретінде айқын көрінді. Ол органдық шығармалармен қатар клавирлік музыкаға да назар аударды, соның ішінде «Сүйікті ағасының жолға шығуына арналған каприччио» секілді ерте туындылары бар.

Ірі формалар

  • ре минорлы токката мен фуга
  • ля минорлы прелюдия мен фуга
  • пассакалия

Миниатюралар

  • хоралдық прелюдиялар
  • органдық қысқа пьесалар

Клавирге бетбұрыс және итальян ықпалы

Органдық мұра Бах шығармашылығының бір бөлігі ғана еді: осы жылдары ол клавирге де жүйелі түрде жазды. Бах алғаш рет клавирлік концерт жанрына ерекше көңіл бөліп, итальян шеберлерінің, әсіресе Вивальдидің скрипкалық концерттерін клавирге лайықтап өңдеу арқылы бұл бағытты дамытуға ықпал етті.

Кетен кезеңі: клавирлік шеберліктің шыңы

Кетенде органның да, тұрақты хор капелласының да болмауына байланысты Бах органдық шығармалар мен діни кантаталар жазуын уақытша тоқтатты. Бірақ дәл осы жағдай оның аспаптық музыкаға тереңірек ден қоюына мүмкіндік берді. Бұл жерде композитор ең таңдаулы клавирлік туындыларын дүниеге әкелді: «Жақсы темперленген клавирдің» (I том) циклі, «Хроматикалық фантазия мен фуга», француз және ағылшын сюиталары. Сонымен бірге оркестрге, скрипка мен виолончельге арналған шығармалар жазды.

Лейпциг: рухани-вокалдық мұраның кульминациясы

Бах өмірінің соңғы әрі ең жауапты кезеңі Лейпцигпен байланысты. Ол қаланың музыкалық өміріне жетекшілік етіп, кантор қызметін атқарды, Әулие Фома шіркеуінің мектебінде жұмыс істеді. Осы жылдары оның шығармашылығында діни вокалдық-аспаптық жанрлар басым болды: діни кантаталар, ораториялар, пассиондар, сондай-ақ си минорлы месса — композитордың шығармашылық жолындағы асқар шыңдардың бірі.

Бұл кезеңде Бах көп жыл бойы қалыптастырған жанрлар мен формаларды кемеліне келтіріп, «Жақсы темперленген клавирдің» екінші томын жазды. Ол өз дәуірінде бар болған жанрлардың бәрін дерлік қамтып, оларды жаңа көркемдік мүмкіндіктермен байыта білді.

Дәстүр мен жаңашылдық: хорал, полифония, гармония

Бахтың өнерінде діни тақырып жетекші болғанымен, оның тұлғасы қатаңдықпен шектелмейді: ол қарапайым, ақкөңіл әзілді де бағалай білді, достармен және табиғатпен қарым-қатынастан туатын бақытты сезіне алды. Осындай адамдық кеңдік оның музыкасына да сәуле түсірді.

Протестанттық хоралдың мәні

Бах дәстүрге берік болды: ол көне хорлық музыканы жиі қолданды, өйткені мұндай негіз оның ірі ойларына сай келетін. Сонымен бірге композитор жаңа әндердің нақтылығы мен өлшемді құрылымына да сүйенді. Бах музыкасының маңызды «қабатын» протестанттық хорал әуендері құрайды: ол бұл әндерді өңдеп, күрделендіріп, кейде бастапқы қатаңдығын сақтайды, ал кейде хоралдың бастапқы экспрессиясын жаңаша күшпен қайта жандандырады.

Гармониялық ой және тональдық даму логикасы

Ұлы мелодист әрі полифонист ретінде Бах гармония саласында да аса ірі шебер болды. Оның күрделі аккордикасы өзара өрілген полифониялық сызықтардан құралады. Бахтың гармониялық тілінде хроматика мен диатоника тең дәрежеде қатар өмір сүреді. Алайда оның ең батыл жаңалықтары тональдық дамудың логикасын қалыптастыруда айқын көрінеді.

Фугадағы тональдық қозғалыс (үлгі)

  1. Экспозицияда тоника мен доминанта қатынасы музыкалық дамуға бастапқы импульс береді.
  2. Даму бөлімінде алысырақ сфераларға, соның ішінде субдоминанталық тональдіктерге ауысу орын алады.
  3. Репризада негізгі тональдікке қайта оралу арқылы тұтастық пен тұрақтылық бекітіледі.

Осындай тональдық ауытқуларды реттеу тәсілдері кейінгі музыкалық тілге мұра болып қалып, әсіресе соната формасының дамуына ықпал етті.

Тұтастық пен серпін

Бах шығармалары аяқталған тұтастығымен және дамудың ішкі серпінімен ерекшеленеді. Әр бөлім өзара байланысып, музыкалық ой бір бағытта кемеліне келіп отырады — бұл қасиет оның стилін уақыттан тыс құндылыққа айналдырды.

Ұмытылудан қайта жаңғыруға дейін

XVIII ғасырдың соңына қарай Бахтың шығармашылығы біртіндеп көлеңкеде қалды. Алайда XIX ғасырда ұлы музыкант мұрасын жүйелі түрде зерттеу қайта жанданды.

Алғашқы биография

И. Н. Форкель жазған композитордың алғашқы өмірбаяны көпшілік назарын Бах өнеріне қайта бұрды.

1829: тарихи орындау

1829 жылы жас Мендельсонның басқаруымен «Матфей бойынша страстилер» шығармасының алғашқы жазылғанынан шамамен 100 жыл өткен соң орындалуы — Бахтың қайта ашылуындағы шешуші оқиғалардың бірі болды.

1850–1900: «Бах қоғамы»

1850 жылы құрылған «Бах қоғамы» композитордың қолжазбаларын жинап, алғашқы толық басылымдарды жариялауға кірісті. Бұл ауқымды жұмыс 1900 жылы ғана аяқталды.

Қорытынды екпін

Бах — өткен дәуірді қорытындылап қана қоймай, кейінгі ғасырлар музыкасының тілін байытқан композитор. Оның идеялары мен әдістері XIX–XX ғасыр өнеріне терең ықпал етіп, классикалық дәстүрдің ең берік іргетастарының біріне айналды.