Зерттеудің пәні

Кіріспе

Курстық жұмыс жастар арасындағы құқық бұзуға бейім мінез-құлыққа байланысты жасалған қылмыстардың криминологиялық сипаттамасын жан-жақты талдауға арналған. Зерттеуде құқық бұзуға бейім жастардың қылмыс жасау себептері мен жағдайлары, олардың жеке бас ерекшеліктері, сондай-ақ қылмыстың алдын алуды одан әрі жетілдіру жолдары қарастырылады.

Статистикалық көрініс: 2000–2007 жылдар

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының 2000–2007 жылдарға қатысты деректері қылмыстың жалпы санының (2000 және 2002 жылдардан басқа) кезең соңында 61,2%-ға өскенін көрсетеді. Осы уақыт аралығында ішкі істер органдары жыл сайын орта есеппен 15 мыңға жуық қылмыстың бетін ашқан, ал олардың жартысынан астамын 14–29 жас аралығындағы жастар жасаған.

Студенттер және кәмелетке толмағандар

Ерекше алаңдататын бағыт — студенттер арасындағы қылмыстылық: қарастырылған кезеңде студенттер қылмысы 12,5%-ға өскен. Сондай-ақ 16–17 жастағы кәмелетке толмағандардың аса ауыр қылмыстарының өсу қарқыны 14–15 жастағылармен салыстырғанда жоғары деп көрсетіледі.

Неге дәл қазір алдын алу тәсілдерін күшейту қажет?

Қылмыспен күресу және оның алдын алу үшін жастардың қылмысқа баруына әсер ететін негізгі себептерді анықтап, нақты ұсыныстар әзірлеу қажет. Мәтінде бұл бағыттағы жұмыстардың жеткіліксіз тұстары аталады: мысалы, криминологиялық зерттеулерде жастардың екі қарама-қарсы санатын — студенттерді және кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі бөлімшелерде есепте тұрған жастарды — біріккен тәсілмен салыстыра зерделеу жеткілікті деңгейде жолға қойылмаған.

Зерттеудің мақсаты мен міндеттері

Зерттеудің негізгі мақсаты — жастар ортасындағы рухани-өнегелік қасиеттер деңгейін зерделеу және құқық бұзуға бейім мінез-құлықтың алдын алудың теориялық әрі тәжірибелік мәселелерін қарастыру. Жұмыс 14–29 жас аралығындағы топқа басымдық береді; бұл Президенттің жастар саясаты тұжырымдамасына сай келеді және адамның физиологиялық даму кезеңдерімен де астасады.

Нысан, пән және дереккөздер

Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар

Мәтінде бірнеше іргелі тезис ұсынылады: мінез-құлықты тек «бір ғана» себеппен түсіндіру жеткіліксіз; адамның психикалық талпыныстары ықпал етсе де, шешім қабылдауда ерік бостандығы маңызды; әлеуметтік қолайсыздық психикаға тікелей әсер етеді, бірақ қылмыстың «бірден-бір» себебі емес.

1. 1) Биоәлеуметтік бағыт

   Құқық бұзуға бейім мінез-құлық тетігі психикалық өзгерістердің (ынта мен құмарлық) сыртқы жағдайлармен өзара әрекеттестігі арқылы түсіндіріледі.

2. 2) Агрессияны төмендету шарттары

   Агрессивтік деңгейдің төмендеуі тек әлеуметтік-экономикалық саясатқа емес, рухани-өнегелік құндылықтарды көтеретін оқу-тәрбие жұмысына да тәуелді.

3. 3) Қарапайым «себептілік» шектеулі

   Материалдық дүниедегі құбылыстарға тән себептілікті жеке және жалпы қылмыстық мінез-құлыққа тура көшіру әрдайым нәтижелі емес деп пайымдалады.

4. 4) Ерік бостандығы және жауаптылық

   Мінез-құлыққа психикалық себептер әсер еткенімен, шешім қабылдауда ерік негізгі рөл атқарады; ал ерік болмаған жағдайда есінің дұрыстығы және нақты жағдайлар жауаптылыққа ықпал етуі мүмкін.

5. 5) Әлеуметтік қолайсыздықтың ықпалы

   Жұмыссыздық, кедейшілік секілді факторлар психикаға тікелей әсер етеді (ашу, ыза, кек), бірақ қылмысқа автоматты түрде алып келмейді; әрекет тұлғамен тығыз байланысты.

6. 6) «Қылмыскер тұлғасы» ұғымы

   Бұл санат қоғамдық қатынастардың жиынтығын сипаттайды және тәрбиелеу, оқыту, жеке профилактика шаралары арқылы түзетілуі мүмкін.

7. 7) Рухани-имандылық және әлеуметтік саясат

   Отбасын нығайту, мектептегі оқу-тәрбие сапасын жақсарту, идеологиялық жұмысты оңтайландыру, жастар тәрбиесін көтеру және құқыққа қарсы мінез-құлықтың алдын алу бойынша ұсыныстардың өзектілігі атап өтіледі.

Ғылыми жаңалық және практикалық маңыз

Әдіснама және зерттеу әдістері

Зерттеу ғылыми теория мен тәжірибе байланысын негізге алып, салыстырмалы-тарихи және салыстырмалы-құқықтық талдау, социологиялық әдістер, формальды-логикалық талдау, статистикалық өңдеу, сауалнама, сұхбат және сараптамалық бағалау тәсілдерін біріктіреді. Әдістер жиынтығы қарастырылған мәселені реттейтін нормативтік көздермен толықтырылады.

Жұмыстың құрылымы

Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, алты бөлімшеден және қорытындыдан, сондай-ақ пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады. Кіріспеде өзектілік, мақсат-міндеттер, нысан-пән, негізгі тұжырымдар, ғылыми жаңалық, теориялық және тәжірибелік құндылық, апробация және құрылым туралы мәліметтер беріледі.

Бірінші бөлім: құқық бұзуға бейім мінез-құлықтың қалыптасуының себептік тетіктері

Бірінші бөлім құқық бұзуға бейім мінез-құлықтың қалыптасу логикасын түсіндіруге бағытталған. Мұнда адамның биологиялық тұрғыдан дамуы, қоршаған ортаның ықпалы және тұлғаның ортамен өзара байланысы бірге қарастырылады. Адам тәні сияқты мінез-құлқы да өмір бойы өзгеріп отырады; сондықтан мінез-құлықтың тұрақты, біржола «аяқталған» деңгейі болмайды.

Криминологиялық көзқарас: биологиялық және әлеуметтік факторлардың тоғысуы

Мәтінде криминология адамның өмір бойғы өзгерістерін биологиялық, психологиялық, әлеуметтік, тарихи және эволюциялық факторлардың ықпалы арқылы түсіндіретіні көрсетіледі. Биологиялық тұжырымдама аясында туа біткен қасиеттердің рөлі атап өтілгенімен, «жаман шыққан тектің» немесе физиологиялық/психикалық ауытқулардың өзі қылмыстылықтың шешуші себебі бола бермейтіні де көрсетіледі: адамды көбіне әлеуметтік құбылыстар қалыптастырады, ал мұндай ауытқулар әлеуметтік негіздердің туындысы болуы мүмкін.

Азаматтық тәрбие және өзін-өзі бақылау

Жұмыста азаматтық тәрбиенің адамның адамгершілігін, Отанға сүйіспеншілігін қалыптастырудағы маңызы ерекше аталады. Азаматтық тәрбие тату өмір сүру дағдысын, өз әрекеттеріне жауапкершілікпен қарауды, басқалардың мүддесін ескеруді, бейбітшілік пен өзара түсіністік үшін өзіндік бақылауды дамытуға ықпал етеді.